Trên thế giới hiện tại chưa có khái niệm chung về thành phố quốc tế. Theo cách hiểu phổ thông, thành phố quốc tế là thành phố chứa đựng nhiều đặc điểm có tính quốc tế trong diện mạo, quy mô, và vận hành. Hình ảnh một thành phố quốc tế được xây dựng bởi rất nhiều yếu tố, và một trong đó là:
i) Vai trò và ảnh hưởng của thành phố quốc tế đến các thành phố khác trên thế giới trên các phương diện tài chính, kinh tế, nguồn lực, ảnh hưởng chính trị…ii) Năng lực cạnh tranh của thành phố quốc tế về các nguồn lực thu hút các công ty, tập đoàn lớn, lực lượng lao động (chất xám, lao động phổ thông) đến với thành phố để sản xuất, kinh doanh, thiết lập, mở rộng thị trường, sinh sống, làm việc.iii) Nội lực của thành phố quốc tế không chỉ trong lĩnh vực kinh tế, tài chính, mà còn trong lĩnh vực văn hoá, bản sắc, và lịch sử.
iv) Tính kết nối của thành phố quốc tế với mạng lưới toàn cầu trên các lĩnh vực và được cộng đồng quốc tế công nhận.v) Sự vận động và biến đổi không ngừng của thành phố quốc tế trong các lĩnh vực phát triển kinh tế - xã hội.Theo Chỉ số thành phố toàn cầu (GCI), các yếu tố gồm nguồn nhân lực, tăng trưởng kinh tế, tính cạnh tranh cao, sự ổn định và an ninh là những yếu tố tác động đến diện mạo của một thành phố trên bình diện quốc tế. Cũng theo GCI, nguồn tài nguyên về con người (bao gồm dân nhập cư cơ học) có vai trò trong xây dựng diện mạo thành phố quốc tế[1].
Đa dạng văn hoá không chỉ là một đặc trưng mà còn là một xu hướng trong phát triển thành phố quốc tế. Nguồn ảnh: https://www.clipartmax.com/middle/m2i8d3b1m2m2H7G6_crèche-farandole-cultural-diversity-around-the-world/
Trong bối cảnh toàn cầu hoá, các thành phố quốc tế trở thành những thành phố quan trọng trong mạng lưới toàn cầu về kinh tế, tài chính, sản xuất, thông tin truyền thông… Trong nền kinh tế toàn cầu hoá, các thành phố quốc tế có kết nối chặt chẽ với các tập đoàn xuyên quốc gia, cung cấp các dịch vụ tài chính, ngân hàng, là nơi đặt trụ sở/văn phòng của các tập đoàn xuyên quốc gia. Theo UNCTAD, hầu hết các tập đoàn xuyên quốc gia đặt trụ sở tại Hoa Kỳ, EU, hay Nhật Bản. Cụ thể, theo UNCTAD, số lượng tập đoàn xuyên quốc gia đặt trụ sở tại Hoa Kỳ, Pháp, Đức, Vương quốc Anh và Nhật Bản, Thuỵ Sĩ, Phần Lan, Hà Lan… Theo dữ liệu năm 2001 về báo cáo đầu tư toàn cầu của UNCTAD, rất nhiều tập đoàn xuyên quốc gia với giá trị tài sản hàng triệu đô la Mỹ, hoạt động trong các lĩnh vực viễn thông, xăng dầu, dược phẩm, thực phẩm, đồ uống, điện… đặt trụ sở tại Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Singapore, Đài Loan…[2]. Những năm vừa qua, số lượng các tập đoàn xuyên quốc gia tại các quốc gia đang phát triển đã gia tăng. Những công ty như Singtel, LG Electronics, Cemex mở rộng ở các quốc gia đang phát triển và nhiều nơi trên thế giới. Thực tế nêu trên cho thấy, sự hiện diện của các tập đoàn xuyên quốc gia thông qua hình thức đặt trụ sở/văn phòng đại diện đóng góp vào việc tạo nên hình ảnh của thành phố quốc tế.
Sự phân bổ theo khu vực của tốp 100 tập đoàn xuyên quốc gia trên thế giới. Nguồn Atlantis Press (ICSDCBR 2019)[3]
Các thành phố quốc tế có tỉ trọng tăng trưởng kinh tế cao, đóng góp quan trọng vào sự phát triển kinh tế quốc gia, khu vực, và thế giới. Nói cách khác, các thành phố quốc tế được biết đến như là những thành phố giàu có trên thế giới. Với công thức tính GDP = chi dùng cá nhân + đầu tư kinh doanh + chi dùng chính phủ + đầu tư chính phủ + (Xuất khẩu – nhập khẩu)[4], GDP thể hiện sự giàu có của thành phố. Với thành phố quốc tế, GDP càng cao, thành phố quốc tế đó càng giàu có. Theo dữ liệu nghiên cứu năm 2018 của World Population Review, GDP của thành phố Tokyo (Nhật Bản) đạt trên $1.5 nghìn tỷ, theo sau là các thành phố New York (Hoa Kỳ) với trên $1.2 nghìn tỷ, Los Angeles (Hoa Kỳ) với trên $780 tỷ; theo sau là các thành phố Seoul (Hàn Quốc), London (Vương quốc Anh), Paris (Pháp), Osaka (Nhật Bản), Chicago (Hoa Kỳ), Moscow (Nga), Thượng Hải (Trung Quốc)[5].
Danh sách các thành phố giàu có nhất trên thế giới năm 2021. Nguồn: https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/richest-city-in-the-world
Một điểm thú vị là, các thành phố quốc tế không chỉ giàu có về kinh tế, tài chính, mà còn văn hoá phát triển đa dạng, lịch sử phát triển lâu đời. Những thành phố như London (Vương quốc Anh), New York (Hoa Kỳ), Tokyo (Nhật Bản), Paris (Pháp)… đều là những thành phố có tuổi đời với bề dày về văn hoá, lịch sử. Thêm nữa, các thành phố này có dân cư đông, đa dạng. Theo dữ liệu của World Population Review, dân cư tiếp tục gia tăng ở New York trong những thập niên vừa qua; năm 2020, dân số New York đã đạt trên 8 triệu người, với mật độ trên 27.000 người/dặm vuông, và tỉ lệ người Mỹ da trắng chiếm trên 42%, người Mỹ Phi chiếm trên 24%, người châu Á chiếm trên 14%[6]... Tại châu Âu, thành phố Paris (Pháp) có tỷ lệ người nhập cư cao, dân cư tại Paris cũng rất đa dạng với nhiều màu da khác nhau. Tại thành phố Tokyo (Nhật Bản), sự đa dạng về văn hoá là một trong những điểm nổi bật của Tokyo, với sự hiện diện và đóng góp của cộng đồng người nước ngoài (Trung Quốc, Hàn Quốc, Philippines, Việt Nam, Brazil…) vào đời sống xã hội tại thành phố này.
Một điểm có thể thấy là, các thành phố này đều có hệ thống cảng biển phát triển. Cụ thể, cảng biển của thành phố London (Vương quốc Anh) là cảng biển lớn nhất trong khu vực Đông Nam của Anh và là cảng biển lớn thứ ba của Vương quốc Anh. Cảng London xử lý trên 53 triệu tấn hàng hóa được vận chuyển bởi trên 12.000 tàu thương mại cập cảng London mỗi năm. Việc vận hành cảng London đóng góp quan trọng vào nguồn thu của Vương quốc Anh[7]; tạo việc làm toàn thời gian cho trên 45.000 người lao động, đóng góp trên 4 tỷ bảng Anh vào giá trị gia tăng hàng năm[8] của quốc gia này. Ở khu vực châu Á, cảng Tokyo của thành phố Tokyo (Nhật Bản) là một trong những cảng biển lớn nhất của Nhật Bản và trong khu vực lòng chảo Thái Bình Dương; cảng Singapore là một trong những cảng lớn nhất trên thế giới, và là một trong những trung tâm quá cảnh vận chuyển container bận rộn nhất của khu vực và thế giới. Cảng Singapore kết nối với trên 600 cảng biển tại trên 120 quốc gia. Trung bình, mỗi năm cảng Singapore thu hút khoảng 130.000 tàu biển vận chuyển hàng hóa[9].
Trong những năm gần đây, các nền kinh tế mới nổi trong khu vực châu Á, Trung Đông, và nền kinh tế Trung Quốc đã đóng góp tạo thay đổi về số lượng các thành phố quốc tế trên thế giới. Theo danh sách GCI năm 2014, khu vực châu Á – Thái Bình Dương có số lượng nhiều các thành phố quốc tế nhất trên thế giới. Cụ thể, các thành phố Tokyo (Nhật Bản), Hong Kong, Bắc Kinh, Thượng Hải (Trung Quốc), Singapore (Singapore), Seoul (Hàn Quốc), Sydney (Australia) đưa khu vực châu Á – Thái Bình Dương lên trước khu vực Bắc Mỹ và ngang hàng với khu vực châu Âu về số lượng các thành phố quốc tế.
Đa dạng văn hoá góp phần tạo sức sống của thành phố quốc tế.
Nguồn ảnh: https://confetti.ac.uk/world-day-for-cultural-diversity/
Trong giai đoạn giai đoạn dịch bệnh COVID-19, những yếu tố như số lượng các trường đại học y, số lượng các công ty khởi nghiệp, đóng góp đặc điểm cho các thành phố quốc tế. Điều này được lý giải bởi hai yếu tố: i) khởi nghiệp kéo theo sự đổi mới, sáng tạo trong nghiên cứu, sản xuất, kinh doanh, tạo sức sống mới và đóng góp nâng tầm sức mạnh của thành phố quốc tế; ii) số lượng trường đại học y đóng góp (trực tiếp và gián tiếp) vào tăng sức chống chọi, dẻo dai của thành phố quốc tế trước dịch bệnh, đồng thời đóng góp vào tăng năng lực cạnh tranh của thành phố quốc tế về các nguồn lực. Và thực tế đã cho thấy, trong thời gian vừa qua, các thành phố như London (Vương quốc Anh), New York (Hoa Kỳ), Tokyo (Nhật Bản), Singapore (Singapore)… đã triển khai nhiều gói hỗ trợ tài chính dành cho các hoạt động khởi nghiệp, khuyến khích khởi nghiệp, ươm mầm doanh nghiệp, đầu tư và hỗ trợ cho các chương trình nghiên cứu và phát triển trong các lĩnh vực khoa học công nghệ ứng dụng, y tế, kinh doanh… để nhằm khuyến khích tinh thần khởi nghiệp, sáng tạo trong các cộng đồng dân cư, thu hút trí thức, người tài từ nhiều nơi trên thế giới đến làm việc, sinh sống, đầu tư, kinh doanh tại thành phố mình.
Trong bối cảnh hội nhập quốc tế và toàn cầu hóa thúc đẩy các thành phố lớn trên thế giới, phát triển trở thành thành phố quốc tế trở thành một nhu cầu của nhiều thành phố đô thị đang phát triển. Tại Việt Nam, một số thành phố lớn trực thuộc Trung ương đang xúc tiến nghiên cứu, đề xuất triển khai các biện pháp thực hiện mục tiêu trở thành thành phố tầm cỡ khu vực, quốc tế trong những thập niên tới đây. Với Hải Phòng, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ thành phố lần thứ 14, 15, 16 xác định mục tiêu đến năm 2025, cơ bản hoàn thành sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, trở thành thành phố công nghiệp theo hướng hiện đại, trọng điểm phát triển kinh tế biển, trung tâm du lịch quốc tế; tạo nền tảng vững chắc để trở thành thành phố công nghiệp phát triển hiện đại, văn minh, bền vững tầm cỡ khu vực Đông Nam Á vào năm 2030. Với việc xác định ba trụ cột kinh tế của thành phố: công nghiệp công nghệ cao, cảng biển – logistics, du lịch – thương mại (đã được đề ra tại Nghị quyết 45-NQ/TW của Bộ Chính trị), mọi tiềm năng, lợi thế, thu hút các nguồn lực được khơi dậy để phát triển đột phá hạ tầng giao thông, đô thị. Tập trung đẩy mạnh tiến độ các dự án kết cấu hạ tầng giao thông quan trọng, phấn đấu đến năm 2025, Hải Phòng có hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông đồng bộ, hiện đại, liên hoàn, phục vụ hiện thực hóa mục tiêu trở thành một trung tâm giao thương quốc tế. Thực hiện thành công các nhiệm vụ nêu trên góp phần tạo tầm vóc, diện mạo mới của thành phố, tạo sức hút các nguồn lực, các tập đoàn đa quốc gia, các tổ chức quốc tế đến với thành phố./.
[1] https://thediplomat.com/2014/04/asia-pacific-has-seven-of-the-worlds-top-20-global-cities/
[2] https://unctad.org/system/files/official-document/gdscsir20041c3_en.pdf
[3] International Conference on Sustainable Development of Cross-Border Regions: Economic, Social and Security Challenges (ICSDCBR 2019). Advances in Social Science, Education and Humanities Research, volume 364
[4] https://www.worldometers.info/gdp/what-is-gdp/
[5] https://worldpopulationreview.com/world-city-rankings/richest-city-in-the-world
[6] https://worldpopulationreview.com/us-cities/new-york-city-ny-population
[7] http://www.pla.co.uk/Port-Trade/About-the-Port-of-London
[8] http://www.pla.co.uk/Port-Trade/Economic-contribution
[9] https://www.ship-technology.com/projects/portofsingapore/