Những thách thức đối với công tác bảo hộ công dân trong tình hình mới

Cùng với quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng, đa dạng và toàn diện của Việt Nam trong những năm qua, số lượng công dân Việt Nam di trú ra nước ngoài để lao động, học tập, làm việc, kết hôn ngày càng gia tăng. Việt Nam là một trong những quốc gia có số lượng dân di cư ra nước ngoài khá lớn, đến nay đã lên tới 4.5 triệu người, có mặt trên 40 quốc gia và vùng lãnh thổ. Trước tình hình đó, việc tăng cường công tác bảo hộ công dân Việt Nam ở nước ngoài là chủ trương cần thiết, thể hiện trách nhiệm của Nhà nước đối với công dân, góp phần nâng cao vị thế chính trị, uy tín của Nhà nước ta đối với thế giới cũng như trong con mắt người Việt Nam ở nước ngoài.

Bộ Ngoại giao đã phối hợp với các Bộ, ngành liên quan chủ động báo cáo Chính phủ triển khai và đàm phán, ký kết 20 Hiệp định và thỏa thuận về lãnh sự với 20 quốc gia trên thế giới. Đáng lưu ý là trong các Hiệp định và thỏa thuận lãnh sự đã ký, ta và các nước có liên quan đều có quy định cụ thể về thời hạn cơ quan chức năng hai bên có trách nhiệm thông báo cho nhau về việc bắt giữ công dân. Việc này đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng cho các Cơ quan đại diện Việt Nam tại các nước (CQĐD) trong việc thực hiện các hoạt động lãnh sự và bảo hộ công dân, đặc biệt đối với các trường hợp công dân Việt Nam cần hỗ trợ khẩn cấp, bị bắt giữ, đưa ra xét xử và bị phạt tù hoặc đang thi hành án phạt tù ở nước ngoài.

Hải Phòng là thành phố cảng phát triển, lực lượng lao động dồi dào, năng động, có tay nghề cao. Trong bối cảnh thế giới phẳng, xu thế di cư phát triển mạnh mẽ, số lượng người dân Hải Phòng di cư ra nước ngoài càng ngày càng gia tăng cả về số lượng và mục đích di cư như: du học, lao động, du lịch, đầu tư, kết hôn với người nước ngoài, xuất cảnh định cư. Thời gian gần đây, địa bàn di cư chủ yếu của người Hải Phòng tập trung nhiều ở các nước như Hàn Quốc, Đài Loan, Thụy Điển, Canada... Lực lượng lao động của thành phố đi làm việc theo hợp đồng chủ yếu tại các quốc gia Malaysia, Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Ả-rập-xê-út…Theo đánh giá, về cơ bản lao động của thành phố tiếp cận nghiệp vụ nhanh, chịu khó, tác phong nhanh nhẹn. Tuy nhiên, còn nhiều hạn chế và năng lực cạnh tranh thấp so với lao động ở một số nước khác như Phillipine, Indonesia, Thái Lan, Ấn Độ… như thể lực yếu hơn, khả năng ngoại ngữ và sức chịu đựng kém khi làm việc tại môi trường khắc nghiệt, ý thức tôn trọng luật pháp và phong tục tập quán nước sở tại còn hạn chế.

Ngoài lực lượng đi lao động hợp pháp, hiện nay số lượng người Hải Phòng di cư bất hợp pháp có xu hướng tăng nhanh chủ yếu thông qua con đường du lịch, thăm thân. Tình hình công dân thành phố kết hôn với người nước ngoài trong những năm vừa qua tiếp tục gia tăng mạnh mẽ. Số người thực hiện đăng ký kết hôn với người nước ngoài tại thành phố hàng năm vẫn gia tăng mạnh mẽ chủ yếu là với công dân Hàn Quốc, Trung Quốc, Đài Loan (Trung Quốc)…Hầu hết đều có cuộc sống ổn định, hòa nhập và tuân thủ luật pháp của nước sở tại, hỗ trợ phần nào kinh tế gia đình trong nước.

Tính trong giai đoạn từ năm 2010 - 2020, trên cơ sở tổng hợp thông tin từ Cục Lãnh sự (Bộ Ngoại giao), thành phố Hải Phòng đã thực hiện bảo hộ công dân cho 361 trường hợp, hầu hết cư trú tại các huyện thị ngoại thành, nơi có trình độ hiểu biết và nhận thức về luật pháp còn hạn chế, tập trung chủ yếu tại Trung Quốc, chiếm 65% trong tổng số các vụ việc của người Hải Phòng ở nước ngoài.

Theo thống kê từ phía công an thành phố, trong giai đoạn 2015 -2020, thành phố đã tiếp nhận và xác minh gần trên 1000 trường hợp người Hải Phòng ở nước ngoài vi phạm pháp luật ở nước sở tại và bị phía nước ngoài trục xuất, trong đó chủ yếu là từ Trung Quốc, Hồng Kông. Các trường hợp này chủ yếu vi phạm các quy định về nhập cảnh, xuất cảnh, cư trú tại nước ngoài, chiếm đa số trong các trường hợp bị trục xuất. Ngoài ra là vi phạm các tội liên quan đến ma túy, trộm cắp tài sản ở nước ngoài.

Trước bối cảnh tình hình thế giới tiếp tục có nhiều diễn biến phức tạp, khó lường, đặc biệt việc bùng phát đại dịch Covid-19 đã phát sinh nhiều vấn đề liên quan đến NVNONN, cần có phương thức bảo hộ công dân mới, trước đây chưa xảy ra hoặc ít xảy ra. Đây là các thách thức lớn đối với công tác bảo hộ công dân trong thời gian tới. Ở cấp độ địa phương, xu hướng di cư bất hợp pháp ngày càng gia tăng dưới nhiều hình thức tinh vi (chủ động di cư hoặc theo các tổ chức đưa người xuất cảnh trái phép) đặt ra thách thức lớn cho công tác bảo hộ công dân của thành phố, đòi hỏi đưa ra những giải pháp phòng, chống, ngăn chặn kịp thời.

Một số biện pháp về ngắn hạn và dài hạn cần được triển khai:

Thường xuyên tổ chức các hoạt động tuyên truyền, giáo dục pháp luật, hướng dẫn và phổ biến cho công dân biết về các quyền và lợi ích mà họ được hưởng khi ra nước ngoài; cung cấp thông tin về các cơ quan đại diện Việt Nam ở nước ngoài cho công dân liên hệ để được tư vấn, giúp đỡ khi gặp sự cố ở nước ngoài, nâng cao ý thức về tuân thủ luật pháp của nước sở tại. Tích cực tuyên truyền về các nội dung của Luật người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng.

Tiếp tục phối hợp chặt chẽ với Cục Lãnh sự, Bộ Ngoại giao trong công tác hỗ trợ, bảo hộ cho công dân, pháp nhân của thành phố gặp hoàn cảnh đặc biệt khó khăn ở nước ngoài theo đúng thông lệ quốc tế và quy định của pháp luật; thường xuyên tổ chức rà soát, đánh giá công tác bảo hộ quyền và lợi ích chính đáng của công dân Việt Nam di cư ra nước ngoài.

Đẩy mạnh công tác phối hợp giữa các cơ quan, ban ngành tại địa phương nhằm quản lý tốt hơn các hoạt động di cư bất hợp pháp và công tác tiếp nhận người di cư hồi hương. Tăng cường vai trò của các tổ chức xã hội như Hội Nông dân, Hội Phụ nữ, Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trong công tác tuyên truyền, giáo dục tại địa phương đối với các đối tượng có mong muốn di trú ra nước ngoài làm việc, kết hôn...

Đề xuất Bộ Ngoại giao triển khai các cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả, phát huy các hình thức trao đổi thông tin nhanh và kịp thời với các đơn vị trong và ngoài Bộ, Bộ và địa phương, đặc biệt trong bối cảnh dịch bệnh Covid-19 cần nhanh chóng xử lý tình huống cấp thiết.

Hoàn thiện chính sách lao động và việc làm thông qua việc đào tạo các công nhân lành nghề, chất lượng cao, có ý thức tổ chức kỷ luật tốt, hiểu biết luật pháp nhằm tạo ra một làn sóng xuất khẩu lao động có chất lượng, giảm thiểu tình trạng di trú tự do, làm ăn bất hợp pháp. Bên cạnh đó, để giải quyết tại địa phương, cần thu hút các dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài, tăng cường hoạt động hợp tác quốc tế nhằm tiếp tục tạo ra nhiều công ăn việc làm cho lực lượng lao động dồi dào của địa phương với mức thu nhập khá, tạo tâm lý ổn định, yên tâm lao động tại quê nhà.

Thông tin công khai và rộng rãi các tổ chức môi giới việc làm được cấp phép hoạt động, có uy tín, chất lượng; có chính sách hỗ trợ tài chính (phần đặt cọc) đối với các gia đình có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn khi tham gia chương trình lao động ở nước ngoài nhằm giảm thiểu tình trạng người dân phải vay nặng lãi hoặc tìm kiếm các tổ chức nhỏ lẻ, kém hiệu quả.