Kể từ khi dịch bệnh COVID-19 xuất hiện và gây sóng gió ở rất nhiều quốc gia trên thế giới, cụm từ “ngoại giao vắc-xin” được sử dụng ngày một nhiều. Trong bối cảnh hiện tại, người dân nhiều lần nghe thấy cụm từ “ngoại giao vắc-xin” trên các phương tiện thông tin đại chúng và các nỗ lực của chính phủ trong việc vận động các quốc gia trên thế giới hỗ trợ Việt Nam trong tiếp cận các nguồn vắc-xin tiêm phòng dịch bệnh COVID-19.
Ngoại giao vắc - xin trong bối cảnh COVID-19.
Nguồn ảnh: https://www.frontlineclub.com/vaccine-diplomacy/
Có thể nói, ngoại giao vắc-xin đã từng được đề cập từ khá lâu trong lịch sự hiện đại. Theo một số nhà nghiên cứu, ngoại giao vắc-xin là một công cụ đã được cụ thể hoá từ hợp tác quốc tế cho mục đích phòng ngừa và kiểm soát dịch bệnh truyền nhiễm; như là sự kiện Hội thảo dịch tễ quốc tế lần đầu tiên được tổ chức tại châu Âu vào năm 1851 (thế kỷ 19) với việc triển khai hợp tác đa phương để ngăn chặn sự lây lan của bệnh dịch tả và bẹnh cúm vàng (D.P.Fidler, 2001); sau đó là sự ra đời của các hiệp định và công ước quốc tế liên quan vệ sinh dịch tễ quốc tế, và việc thành lập Tổ chức Y tế thế giới (WHO) như chúng ta biết ngày nay[1]. Những thách thức từ dịch bệnh toàn cầu trong quá khứ đã thúc đẩy nhu cầu hợp tác đối ngoại, ngoại giao giữa các quốc gia , phục vụ phát triển kinh tế - xã hội, an ninh quốc gia và các lợi ích quốc gia khác (R Katz, S Kornblet, G Arnold, E Lief, J Fischer, 2011)[2]. Cụ thể, những thách thức từ cúm gia cầm, HIV/AIDS,… đều có sự can thiệp và tham gia của nhiều quốc gia thông qua các hình thức hợp tác và các hoạt động ngoại giao khác nhau. Trong lịch sử phải kể đến thành công trong đẩy lùi, loại bỏ bệnh đậu mùa trong những thập niên đầu thế kỷ 19 (Bazin H, 2000) và trong những năm cuối của thập niên 1970 (Henderson DA, 2009). Trong năm 1990 – 1991, Sáng kiến Vắc – xin của trẻ em (CVI) được triển khai với nỗ lực của cộng đồng quốc tế (Quỹ Rockefeller, UNDP, UNCEF, WB, WHO, Hiệp hội hợp tác Y tế quốc tế của Nhật Bản, Canada, Uỷ ban châu Âu, Nhật Bản, Hà Lan, Hoa Kỳ) cho việc phát triển vắc – xin nhi khoa cho các nước đang phát triển[3]. Hay như Chương trình Hành động vắc-xin Hoa Kỳ - Ấn Độ (VAP) được thiết lập ở cấp song phương trong hơn 30 năm qua, với mục đích tăng cường hợp tác quốc tế trong các lĩnh vực điều tra nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng vắc – xin, dịch tễ học, kiểm soát chất lượng và phân phối vắc – xin. Hiện tại, VAP tập trung cho các ưu tiên gồm sốt xuất huyết, cúm (bao gồm cúm gia cầm), sốt rét, lao (TB), các bệnh liên quan đường ruột[4]. Gần đây nhất có chương trình COVAX do CEPI, Gavi, Liên minh vắc – xin, WHO và đối tác phân phối UNICEF, được vận hành với mục đích đảm bảo cho việc tiếp cận công bằng trên toàn cầu về vắc-xin phòng COVID-19. Thông qua chương trình COVAX, UNICEF làm việc với các đối tác và nhà sản xuất về việc mua vắc –xin, vận chuyển, hậu cần và bảo quản vắc – xin. Hiện UNICEF đang phân phối vắc-xin phòng COVID-19 cho 92 quốc gia có thu nhập thấp và thu nhập trung bình thấp (bao gồm Việt Nam) và hỗ trợ việc mua vắc-xin cho trên 97 nước có thu nhập trung bình cao và thu nhập cao[5]. UNICEF cũng được được biết đến là một tổ chức quốc tế uy tín và có kinh nghiệm trên 20 năm về phân phối vắc – xin trên thế giới.
UNICEF vận chuyển vắc-xin phòng COVID-19 đến Samoa. Ảnh: Bộ Y tế Samoa. Nguồn: https://www.unicef.org/pacificislands/stories/eight-countries-three-months
Có thể thấy, bối cảnh toàn cầu hoá diễn ra mạnh mẽ trong những thập niên vừa qua đã kéo theo những thay đổi, điểu chỉnh trong thực hiện các mục tiêu và các thức thực hành ngoại giao của các nước; các vấn đề y tế toàn cầu cần có sự tham gia của các quốc gia, tổ chức quốc tế để có thể được giải quyết; và ngoại giao y tế được triển khai mở rộng trên toàn cầu với sự tham gia của các lực lượng chuyên gia, kỹ thuật, kiến thức y khoa, dịch tễ học,…,và các kỹ năng ngoại giao.
Một số điểm nổi lên trong các hoạt động ngoại giao vắc –xin toàn cầu:
- i) Các vấn đề có tác động đến sức khoẻ cộng đồng quốc tế (liên quan đến các dịch bệnh, bệnh truyền nhiễm) thường gắn với lợi ích kinh tế, xã hội, an ninh quốc gia của các nước, vì vậy được phản ánh trong các cuộc đàm phán, thương lượng (song phương và đa phương) giữa các quốc gia với nhau, giữa các quốc gia với các tổ chức quốc tế.
- ii) Các tổ chức quốc tế liên quan không bị bó gọn chỉ trong một lĩnh vực y tế, mà mở rộng ở nhiều lĩnh vực, cấp độ (như các tổ chức liên chính phủ, các tổ chức phi chính phủ, các quỹ tài chính).
iii) Các quốc gia phát triển/quốc gia giàu thường chủ động và nhanh chóng trong nghiên cứu, sản xuất và cung ứng vắc-xin, trong khi các quốc gia đang phát triển/quốc gia nghèo thường gặp nhiều khó khăn trong nghiên cứu và sản xuất vắc-xin. Ưu thế trong nghiên cứu và sản xuất vắc-xin có thể trở thành một công cụ để một số quốc gia gây ảnh hưởng (hoặc tăng cường ảnh hưởng) trong quan hệ quốc tế. Và ưu thế đó cũng có thể là điểm yếu của những quốc gia đi sau trong nỗ lực tiếp cận vắc-xin. Sự chủ động – bị động, sự dư thừa – thiếu hụt trong nghiên cứu và sản xuất vắc-xin giữa các quốc gia đã và đang kéo theo những tác động khác nhau trong nỗ lực kiểm soát dịch bệnh, nhất là dịch bệnh truyền nhiễm có tốc độ lây lan nhanh và tính sát thương cao đối với các cộng đồng xã hội, khả năng và tốc độ phục hồi kinh tế.
Vắc-xin là một trong những thành quả quan trọng giúp các quốc gia đẩy lùi dịch bệnh, bảo vệ và tăng cường sức khoẻ toàn cầu. Ở góc độ tiếp cận khác, các chương trình phát triển vắc-xin cũng có thể tăng cường tinh thần hợp tác đa phương giữa các quốc gia trong khu vực, trên cơ sở thiện chí của các quốc gia đó trong nỗ lực kiểm soát và đẩy lùi dịch bệnh.
Chính phủ Nhật Bản hỗ trợ Việt Nam gần 1 triệu liều vắc-xin phòng COVID-19. Nguồn: https://dangcongsan.vn/thoi-su/viet-nam-day-manh-cong-tac-ngoai-giao-vac-xin-585322.html
Trong bối cảnh nguồn cung vắc – xin trên thế giới chưa nhiều, Việt Nam đã chủ động, tích cực triển khai ngoại giao vắc – xin với mục tiêu có vắc – xin nhiều nhất, nhanh nhất để tiêm cho người dân, tạo điều kiện phục hồi sản xuất, kinh doanh, và cuộc sống hàng ngày của người dân. Nghị quyết số 21/NQ-CP ngày 26/02/2021 về việc mua và sử dụng vắc – xin phòng COVID-19 đã xác định mục tiêu 150 triệu liều vắc – xin để tiêm phòng cho 70% dân số tại Việt Nam. Trong thời gian vừa qua, Việt Nam đã tích cực trong kết nối, đàm phán, vận động các chính phủ các nước hỗ trợ Việt Nam trong sớm tiếp cận và tiếp nhận các nguồn vắc-xin phòng COVID-19. Công tác ngoại giao vắc – xin của Việt Nam đã đạt được một số kết quả, như là: Chương trình COVAX cam kết dành ưu tiên hơn cho Việt Nam trong các đợt phân bổ vắc – xin tiếp theo, ủng hộ hỗ trợ chuyển giao công nghệ sản xuất vắc – xin mRNA, cử các chuyên gia đến Việt Nam hỗ trợ nghiên cứu, sản xuất vắc – xin đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và được thế giới công nhận, sẵn sàng hợp tác, hỗ trợ để Việt Nam trở thành một trung tâm sản xuất vắc – xin trong khu vực; chính phủ các nước Hoa Kỳ, Nhật Bản, Nga, Ba Lan, Trung Quốc, Australia hỗ trợ vắc – xin cho Việt Nam (Moderna, Pfizer, Astra Zeneca, Sinopharm, Sputnik-V); chính quyền và nhân dân một số bang của Đức tặng Việt Nam 1 triệu bộ kít xét nghiệm nhanh COVID-19[6],… Triển khai ngoại giao vắc – xin được xem là một chiến lược đúng đắn và kịp thời của Việt Nam, tranh thủ các mối quan hệ song phương và đa phương với các quốc gia và tổ chức quốc tế trên thế giới để tiếp cận được các nguồn cung vắc – xin. Bên cạnh các chuyến công tác, làm việc song phương các cấp với các cơ quan của các quốc gia, Việt Nam đã chủ động, tích cực vận động cộng đồng quốc tế tại các diễn đàn đa phương, như tại Hội nghị thượng đỉnh giữa Đảng Cộng sản Trung Quốc và các chính đảng trên thế giới (7/2021), Phiên thảo luận cấp cao của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc, Hội nghị thượng đỉnh đối tác vì tăng trưởng xanh và mục tiêu toàn cầu (P4G). Thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, Tổ công tác của Chính phủ về ngoại giao vắc – xin đã được thành lập, với nhiệm vụ xúc tiến, vận động viện trợ vắc – xin, thuốc điều trị, vật phẩm y tế cho công tác phòng chống COVID-19. Với những nỗ lực trong ngoại giao vắc – xin của Đảng và Nhà nước, lượng vắc- xin viện trợ đã được chuyển về Việt Nam, đóng góp vào công tác tiêm phòng tại nhiều tỉnh, thành phố trên cả nước. Trong tháng 5/2021, Hải Phòng được phân bổ 27.000 liều vắc-xin Astra Zeneca (Quyết định 2499/QĐ-BYT)[7]; và trong tháng 7/2021, Hải Phòng được phân bổ tiếp 40.320 liều vắc-xin Moderna (Quyết định 3400/QĐ-BYT)[8]./.[1] David P. Fidler, 2001, “Toàn cầu hoá y tế công: 100 năm đầu của ngoại giao y tế quốc tế”, https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC2566654/pdf/11584732.pdf
[2] Rebecca Katz, Sarah Kornblet, Grace Arnold, Eric Lief, Julie E.Fischer, 2011, “Định nghĩa ngoại giao y tế: Biến đổi nhu cầu trong thời đại toàn cầu hoá”, https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/j.1468-0009.2011.00637.x
[3] Sáng kiến Vắc – xin của trẻ em, truy cập https://apps.who.int/iris/bitstream/handle/10665/325813/WH-1993-Mar-Apr-p4-6-eng.pdf ngày 20/8/2021.
[4] Chương trình VAP, truy cập https://www.niaid.nih.gov/research/indo-us-vaccine-action-program ngày 20/8/2021.
[5] UNICEF, “COVAX: đảm bảo sự tiếp cận công bằng toàn cầu về vắc – xin phòng COVID-19”. https://www.unicef.org/supply/covax-ensuring-global-equitable-access-covid-19-vaccines
[6] Truy cập https://dangcongsan.vn/thoi-su/viet-nam-day-manh-cong-tac-ngoai-giao-vac-xin-585322.html ngày 20/8/2021.
[7] https://haiphong.gov.vn/tin-tuc-su-kien/Hai-Phong-duoc-phan-bo-27000-lieu-vac-xin-COVID-19-dot-3-60179.html
[8] https://dangcongsan.vn/thoi-su/phan-bo-2-trieu-lieu-vac-xin-covid-19-cua-moderna-585394.html