Logistics là một ngành dịch vụ quan trọng trong cơ cấu tổng thể nền kinh tế quốc dân, đóng vai trò hỗ trợ, kết nối và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của cả nước cũng như từng địa phương, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế. Trung ương đã ban hành nhiều văn bản, chính sách xác định tầm quan trọng và tạo điều kiện thuận lợi phát triển logistics.
Là địa phương có vùng bờ, biển và đảo rộng lớn, nằm trong chiến lược biển của cả nước với 126 km bờ biển và hơn 4.000km2 diện tích mặt biển, Hải Phòng là thành phố cảng lớn nhất miền Bắc, đầu mối giao thông quan trọng và cửa chính ra biển của các tỉnh phía Bắc, hội tụ đầy đủ điều kiện để trở thành trung tâm dịch vụ logistics. Hệ thống hạ tầng logistics của Hải Phòng có khả năng kết nối cao giữa các phương thức vận tải đường bộ, đường sắt, đường thủy nội địa, đường biển và đường hàng không, từ đó rất thuận tiện để kết nối vận tải đa phương thức. Nhận thức vị trí, tiềm năng, thế mạnh của Hải Phòng, Trung ương và thành phố đã tập trung đầu tư phát triển hạ tầng, nhất là hạ tầng giao thông nhằm thúc đẩy dịch vụ logictics trên địa bàn thành phố:
- Về hạ tầng cảng biển: Nâng cấp và đầu tư xây dựng mới hạ tầng cảng biển theo hướng đồng bộ, hiện đại, phù hợp với xu hướng phát triển vận tải biển khu vực và quốc tế. Hoàn thành và đưa vào khai thác sử dụng các bến số 1, 2 Cảng cửa ngõ quốc tế Hải Phòng. Thủ tướng Chính phủ cũng đã phê duyệt chủ trương đầu tư dự án đầu tư xây dựng các bến số 3, 4, 5, 6 khu bến cảng Lạch Huyện. Hiện hệ thống cảng biển của thành phố gồm 5 khu bến với 98 cầu bến các loại với tổng chiều dài là hơn 14km cùng 8 đoạn luồng hàng hải chính cơ bản đáp ứng tiếp nhận tàu lớn ra, vào làm hàng.
- Hệ thống giao thông đường bộ cơ bản đáp ứng kết nối cảng biển với các khu công nghiệp, khu dịch vụ, hệ thống cảng cạn, kết nối với các tỉnh, thành phố phía Bắc và hai hành lang, một vành đai Việt Nam - Trung Quốc. Đặc biệt, trong 5 năm vừa qua, nhiều công trình lớn nằm trên các tuyến Quốc lộ và tuyến trục chính đô thị đã được đầu tư xây dựng, phục vụ đắc lực cho vận tải hàng hóa qua cảng khu vực Đình Vũ, Lạch Huyện, như: đường ô tô cao tốc Hà Nội - Hải Phòng, đường và cầu ô tô Tân Vũ - Lạch Huyện, cải tạo nâng cấp Quốc lộ 10, cao tốc Hải Phòng - Hạ Long, đường trục KCN Đình Vũ, các nút giao khác mức trên đường Nguyễn Bỉnh Khiêm, đường trục giao thông đô thị… Đồng thời, tập trung đầu tư hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông đối ngoại kết nối Quảng Ninh, Hải Dương, Thái Bình.
- Hạ tầng hàng không: Sân bay Cát Bi được đầu tư xây dựng, nâng cấp thành Cảng hàng không quốc tế cấp 4E, đảm bảo khai thác được máy bay B747, sân đỗ máy bay đảm bảo 10 vị trí đỗ cho máy bay A321/giờ cao điểm, nhà ga công suất khai thác 4 - 5 triệu hàng khách/năm. Hiện Cảng hàng không quốc tế Cát Bi đang khai thác 15 đường bay, trong đó có 4 đường bay quốc tế với 6 hãng hàng không tham gia khai thác. Cảng hàng không quốc tế Cát Bi đang tiếp tục đầu tư, chuẩn bị khởi công xây dựng nhà ga hành khách số 2, nâng cấp nhà ga hàng hóa, đồng thời xây mới đường cất hạ cánh, sân chờ và các hạng mục khác.
- Hệ thống kho, bãi phục vụ cho dịch vụ logistics trên địa bàn thành phố phân bổ tập trung dọc theo khu vực sông Cấm (khu vực cụm cảng Hoàng Diệu, cảng Chùa Vẽ, cảng Đình Vũ…). Tổng diện tích kho, bãi đạt hơn 700 ha với khoảng hơn 60 kho bãi chính bao gồm hệ thống kho bãi tại các cảng biển; kho ngoại quan; hệ thống kho bãi tại các điểm thu gom hàng lẻ, địa điểm kiểm tra tập trung và hệ thống kho chứa hàng hóa thông thường và kho lạnh khác.
- Nguồn lực đầu tư hạ tầng logistics:
Tổng vốn đầu tư thực hiện trên địa bàn giai đoạn 2016-2020 đạt 562.309 tỷ đồng, gấp gần 3 lần giai đoạn 2011-2015 (188.356 tỷ đồng). Trong đó vốn đầu tư nhóm ngành vận tải, kho bãi đạt 133.550 tỷ đồng, chiếm 23,75% tổng vốn đầu tư thực hiện toàn thành phố, tốc độ tăng trưởng bình quân 20,03%/năm.
Tính đến ngày 31/12/2020, Thành phố có 28 dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) vào lĩnh vực dịch vụ vận tải, kho bãi, logictics với tổng vốn đăng ký 116,1 triệu USD, trong đó có một số dự án lớn nổi bật của Công ty TNHH C.Steinweg Hải Phòng (40 triệu USD), Công ty TNHH Dịch vụ hạ tầng Sembcorp Hải Phòng (20,7 triệu USD), Công ty TNHH Tiếp vận SITC Đình Vũ (20 triệu USD), Dự án SLP Park Hải Phòng 2 (17,26 triệu USD), Dự án 19 - Công ty TNHH Phát triển Công nghiệp hậu cần BW Đình Vũ (15,3 triệu USD).
Nhờ sự quan tâm, tập trung đầu tư hạ tầng logistics, tốc độ tăng trưởng dịch vụ logistics nói riêng và tốc độ tăng trưởng kinh tế thành phố Hải Phòng nói chung luôn duy trì ở mức cao, góp phần đưa Hải Phòng trở thành một trung tâm dịch vụ hàng hải và vận tải biển lớn của cả nước. Sản lượng hàng hóa thông qua hệ thống cảng biển Hải Phòng năm 2020 đạt 142,8 triệu tấn, tốc độ tăng trưởng bình quân trong giai đoạn 2016-2020 đạt 15,9%/năm, vượt so với các dự báo, chiếm thị phần ngày càng lớn trong hệ thống cảng biển của nhóm và cả nước. Tổng doanh thu các loại dịch vụ cảng biển ước đạt khoảng trên 55.000 tỷ đồng, tăng trưởng bình quân giai đoạn 2016-20120 đạt 20,5÷23%/năm, dịch vụ logistics đạt tốc độ tăng trưởng khoảng 20% - 23%/năm, tỷ trọng đóng góp vào GRDP của thành phố từ 13% - 15%.
Tuy vậy, cần nhìn nhận thực tế là phát triển dịch vụ logistics và đầu tư hạ tầng logistics còn tồn tại những hạn chế:
- Tỷ trọng giữa các phương thức vận tải phát triển chưa đồng bộ. Hệ thống giao thông kết nối đưa rút hàng khỏi cảng biển phụ thuộc nhiều vào đường bộ không tạo sự linh hoạt, mức độ rủi ro cao và chưa tận dụng hết lợi thế của các phương thức vận tải khác.
- Hệ thống hạ tầng giao thông đường bộ mặc dù đã được thành phố quan tâm đầu tư kết nối thường xuyên quá tải, chưa tương xứng với hạ tầng cảng biển và bắt kịp tốc độ gia tăng lượng hàng hóa thông qua cảng.
Theo số liệu thống kê, khối lượng hàng hóa vận chuyển bằng đường bộ năm 2020 chiếm 78,7% tổng khối lượng hàng hóa vận chuyển trên địa bàn thành phố và liên tục tăng qua các năm: năm 2015 chiếm 69,9%, năm 2018 chiếm 74% và năm 2020 chiếm 78,7%.
Đồng thời, các tuyến đường bộ kết nối cảng biển mang tính độc đạo, chưa hình thành tuyến song hành, làm gia tăng chi phí logistics, tiềm ẩn nhiều rủi ro khi xảy ra sự cố, tai nạn giao thông hoặc ùn tắc giao thông,…
- Các phương thức vận tải khác chưa được quan tâm đầu tư đúng mức để phát huy tiềm năng, lợi thế:
Hiện chỉ tuyến đường sắt kết nối vào cảng Hải Phòng là có hoạt động để đưa hàng và rút hàng từ cảng (bến cảng Vật Cách, Hoàng Diệu, Chùa vẽ) tuy nhiên hoạt động không hiệu quả do giao cắt với đường bộ và đi qua trung tâm thành phố (chỉ đảm nhận ~1% hàng đến và đi từ cảng). Hệ thống đường sắt cũ, lạc hậu, không đủ tiêu chuẩn kỹ thuật, hiện tại chưa kết nối vào các khu vực chính mới đầu tư xây dựng như cảng Đình Vũ và chưa có phương án cụ thể kết nối với cảng cửa ngõ quốc tế Hải Phòng.
Đường thủy nội địa chiếm 5% thị phần, trong khi các tuyến vận tải kết nối vẫn bị hạn chế (tĩnh không cầu Đuống), các cảng đầu cuối thiếu năng lực xếp dỡ container (Phù Đổng, Việt Trì…), ngay tại các khu bến cảng biển Hải Phòng cũng thiếu cầu bến chuyên tiếp nhận phương tiện đường thủy nội địa.
+ Hệ thống các cầu bến cảng đa số nằm rải rác trên bờ sông Cấm, sông Bạch Đằng. Còn nhiều bến cảng quy mô nhỏ lẻ, manh mún, bất cập, đan xen khu dân cư, phân khu chức năng chưa hợp lý.
- Thành phố chưa có cơ chế, chính sách riêng hỗ trợ đầu tư, phát triển logictics.
III. Một số đề xuất, giải pháp
Nghị quyết số 45-NQ/TW ngày 24/01/2019 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển thành phố Hải Phòng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác định mục tiêu xây dựng và phát triển Hải Phòng trở thành “trọng điểm dịch vụ logistics”, đến năm 2025 “là trọng điểm kinh tế biển của cả nước, trung tâm dịch vụ logistics quốc gia”, đến năm 2030 “trung tâm dịch vụ logictics quốc tế hiện đại bằng cả đường biển, đường hàng không, đường bộ cao tốc, đường sắt tốc độ cao”. Nhằm thực hiện mục tiêu trên, khắc phục những tồn tại, hạn chế trong phát triển logistics, Sở Kế hoạch và Đầu tư đã, đang và tham mưu Thành phố triển khai thực hiện một số nhiệm vụ, giải pháp sau:
- Một là, nghiên cứu, đề xuất các cơ chế, chính sách có tính đột phá, khả thi cao, tạo môi trường đầu tư, kinh doanh hấp dẫn, thuận lợi có khả năng cạnh tranh cao, huy động và sử dụng có hiệu quả các nguồn lực đầu tư thuộc mọi thành phần kinh tế trong và ngoài nước để phát triển dịch vụ phục vụ hoạt động cảng biển, dịch vụ logistics Hải Phòng.
Vừa qua, Thành phố đã phối hợp với Bộ Kế hoạch và Đầu tư hoàn thành Đề án thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển thành phố Hải Phòng trình Chính phủ xem xét, thông qua để trình Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Quốc hội xem xét, ban hành Nghị quyết của Quốc hội tại kỳ họp thứ 2. Theo đó, một trong những cơ chế, chính sách đặc thù Thành phố đề nghị lần này liên quan đến tổ chức nghiên cứu và triển khai xây dựng Khu thương mại tự do tại thành phố Hải Phòng trên cơ sở đánh giá, phân tích mô hình quản lý, các cơ chế, chính sách đang được áp dụng tại các khu thương mại tự do thành công trên thế giới và phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn tới. Khu thương mại tự do là khu vực có ranh giới địa lý xác định, do Quốc hội quyết định thành lập, được áp dụng các cơ chế, chính sách đặc biệt, đột phá, có mô hình quản lý được tổ chức phù hợp với đặc điểm, yêu cầu, mục tiêu phát triển của Khu thương mại tự do. Khu thương mại tự do được tổ chức thành các khu chức năng, phù hợp với đặc điểm, yêu cầu, mục tiêu phát triển của Khu thương mại tự do.
Qua nghiên cứu kinh nghiệm quốc tế cho thấy, Khu thương mại tự do là hình thức tổ chức hoạt động kinh tế khá phổ biến trên thế giới. Việc xây dựng Khu thương mại tự do ở Việt Nam mà trước hết là nghiên cứu thí điểm tại thành phố Hải Phòng là cần thiết bởi Hải Phòng hội đủ hai điều kiện tiên quyết, đó là:
(1) Vị trí địa kinh tế, chính trị chiến lược (có cảng biển quốc tế, đầu mối giao thông quan trọng của cả nước, kết nối dễ dàng với khu vực và quốc tế).
(2) Có “hậu phương công nghiệp” vững vàng, tiềm năng lớn hậu thuẫn phía sau, gồm các Khu công nghiệp (KCN) và Khu kinh tế Đình Vũ - Cát Hải. Giai đoạn 2016-2020, thành phố Hải Phòng đã và đang có bứt phá về phát triển, nhất là phát triển công nghiệp chế tác, chế tạo, lắp ráp linh kiện điện - điện tử,...
Với việc nghiên cứu xây dựng thí điểm thành công mô hình Khu thương mại tự do sẽ theo kịp với mô hình phát triển của các nước trên thế giới đồng thời khuyến khích, thu hút đầu tư phát triển kinh tế nói chung và phát triển logictics nói riêng.
- Hai là, về công tác quy hoạch:
- Hoàn thành lập Quy hoạch thành phố Hải Phòng thời kỳ 2021-3030, tầm nhìn đến năm 2050 trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt theo quy định của Luật Quy hoạch và các văn bản liên quan, làm cơ sở xúc tiến, thu hút đầu tư.
- Phối hợp với Sở Giao thông vận tải tham mưu Thành phố báo cáo Bộ Giao thông vận tải: khẩn trương phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch chi tiết khu bến cảng Lạch Huyện thuộc cảng biển Hải Phòng giai đoạn đến năm 2020, định hướng đến năm 2030, theo đó bổ sung 03 bến cảng tổng hợp, container của Tập đoàn Sungroup, DeepC, điều chỉnh chiều dài bến cảng tính từ bến số 5, 6 trở về sau từ 750m lên 900m. Rà soát quy hoạch, phát triển hệ thống kho bãi, các cảng cạn trên địa bàn.
- Ba là, đề xuất, tham mưu đầu tư xây dựng mạng lưới giao thông kết nối và vận tải đa phương thức sau cảng:
- Tham mưu, đề xuất đầu tư xây dựng tuyến đường vành đai 2, vành đai 3 nhằm tăng cường năng lực kết cấu hạ tầng giao thông đường bộ kết nối cảng biển và các KCN, nâng cao năng lực vận tải hàng hóa phục vụ cảng biển.
- Tiếp tục tập trung nguồn vốn đầu tư hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông đối ngoại kết nối Quảng Ninh, Hải Dương, Thái Bình, các tuyến kết nối khu công nghiệp, cảng biển, các tuyến vành đai đô thị và các tuyến trục chính đô thị.
- Nghiên cứu, lập đề xuất một số dự án hạ tầng giao thông quan trọng, kết nối vùng để kêu gọi vốn ODA và đầu tư theo hình thức đối tác công tư (PPP) như: cầu Tân Vũ - Lạch Huyện 2; xây dựng tiếp đoạn đường nối tuyến đường bộ ven biển ra tới khu vực Đình Vũ (hình thành tuyến đường mới dài khoảng 10,0km từ nút giao đường ven biển với đường tỉnh 353 đến đường Tân Vũ - Lạch Huyện và xây dựng thêm 01 đơn nguyên cầu vượt sông Văn Úc) để phát huy hơn nữa hiệu quả của tuyến đường bộ ven biển đang được đầu tư.
- Đề xuất Thành phố báo cáo Chính phủ, Bộ Giao thông vận tải:
+ Đầu tư hệ thống giao thông đường bộ phía sau các bến cảng khu vực Lạch Huyện và Cầu Tân Vũ - Lạch Huyện 2 để đáp ứng nhu cầu giao thông, vận tải hàng hóa từ các bến cảng biển khu vực Lạch Huyện; trước mắt tập trung đầu tư đoạn đường từ bến cảng số 2 đến bến cảng số 6.
+ Xem xét, nghiên cứu di dời Ga Hải Phòng tại quận Ngô Quyền về Ga Thượng Lý tại quận Hồng Bàng.
+ Nghiên cứu triển khai sớm tuyến đường sắt kết nối tuyến Yên Viên - Hạ Long với tuyến đường sắt duyên hải Quảng Ninh - Hải Phòng - Thái Bình - Ninh Bình và tuyến Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng ra cảng Lạch Huyện (bao gồm nhánh rẽ ra cảng Đình Vũ).
+ Kêu gọi đầu tư xây dựng Nhà ga hàng hóa, trung tâm logistics phục vụ hàng không tại Cảng hàng không quốc tế Cát Bi. Với sự phát triển của thương mại điện tử, trong giai đoạn tới sản lượng hàng hóa vận chuyển bằng đường hàng không sẽ gia tăng và đa dạng về đối tượng vận chuyển.
- Bốn là, Thực hiện đồng bộ các giải pháp cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh thông thoáng và cạnh tranh bình đẳng; đổi mới quy trình giải quyết các thủ tục đầu tư theo hướng minh bạch và thuận lợi hơn cho nhà đầu tư. Khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi phát triển các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ logistics, bố trí quỹ đất phù hợp thu hút đầu tư hệ thống trung tâm logistics đạt tầm cỡ quốc gia và quốc tế; kêu gọi đầu tư dịch vụ vận tải, logistics đường hàng không.
- Năm là, Xây dựng Chính quyền số thành phố Hải Phòng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin trong hoạt động logistics như hệ thống giao dịch không giấy tờ, thanh toán điện tử, giao dịch trực tiếp, phát triển hệ thống cổng thông tin E-logistics.