Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh chiến lược giữa các đô thị ngày càng sâu sắc, các thành phố lớn không chỉ là trung tâm hành chính - kinh tế của quốc gia mà còn trở thành những “đầu mối kết nối toàn cầu” về thương mại, logistics, tài chính, khoa học - công nghệ và văn hóa. Xu thế phát triển các “thành phố toàn cầu” (global city) đang trở thành đặc trưng nổi bật của thế kỷ XXI, khi vai trò của đô thị ngày càng vượt ra ngoài phạm vi lãnh thổ quốc gia để tham gia trực tiếp vào mạng lưới kinh tế và quản trị toàn cầu.
Trên thế giới, nhiều thành phố cảng biển như Singapore, Thượng Hải, Thâm Quyến, Rotterdam hay Dubai đã vươn lên trở thành các trung tâm quốc tế có sức ảnh hưởng lớn nhờ tận dụng hiệu quả vị trí địa - kinh tế, xây dựng hạ tầng hiện đại, cải cách thể chế và thúc đẩy đổi mới sáng tạo. Thực tiễn cho thấy, phần lớn các thành phố có vai trò toàn cầu đều là các đô thị cảng biển hoặc trung tâm giao thương quốc tế. Theo thống kê, đến năm 2000, khoảng 80% trong số 25 thành phố lớn nhất thế giới là các thành phố cảng.
Đối với Việt Nam, Nghị quyết số 06-NQ/TW của Bộ Chính trị đã xác định mục tiêu đến năm 2045 xây dựng ít nhất 5 đô thị đạt tầm cỡ quốc tế. Riêng đối với Hải Phòng, Nghị quyết số 45-NQ/TW đã định hướng xây dựng thành phố trở thành trung tâm logistics quốc tế, thành phố hàng hải toàn cầu và đô thị phát triển cao của châu Á vào năm 2045. Đây không chỉ là mục tiêu chiến lược của thành phố mà còn phản ánh yêu cầu tất yếu của quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng.
Với lợi thế là trung tâm cảng biển lớn nhất miền Bắc, cửa ngõ ra biển của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ và hành lang kinh tế Việt Nam - Trung Quốc, Hải Phòng hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển theo mô hình thành phố quốc tế. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, thành phố cần nghiên cứu sâu sắc kinh nghiệm của các đô thị toàn cầu trên thế giới nhằm lựa chọn mô hình phù hợp với điều kiện thực tiễn.
Singapore: Mô hình “thành phố - quốc gia” và trung tâm kết nối toàn cầu
Tòa nhà Marina Bay Sands ở thành phố Singapore (Ảnh: Internet)
Singapore là ví dụ điển hình thành công trong xây dựng thành phố toàn cầu. Từ một quốc gia nhỏ bé, thiếu tài nguyên thiên nhiên, Singapore đã vươn lên trở thành trung tâm tài chính, logistics và đổi mới sáng tạo hàng đầu thế giới.
Yếu tố cốt lõi tạo nên thành công của Singapore là tư duy phát triển dựa trên kết nối toàn cầu. Quốc gia này tận dụng vị trí chiến lược trên tuyến hàng hải quốc tế để phát triển cảng biển, logistics và dịch vụ tài chính. Cảng Singapore liên tục nằm trong nhóm cảng container lớn nhất thế giới, trong khi sân bay Changi trở thành trung tâm trung chuyển hàng không quốc tế.
Bên cạnh hạ tầng hiện đại, Singapore xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, thủ tục hành chính hiệu quả và chính sách thu hút nhân lực quốc tế linh hoạt. Quốc gia này cũng đặc biệt chú trọng phát triển giáo dục, khoa học - công nghệ, chuyển đổi số và đô thị thông minh. Chính sách phát triển xanh, quản trị đô thị hiệu quả và chất lượng sống cao đã giúp Singapore trở thành một trong những đô thị cạnh tranh nhất toàn cầu.
Kinh nghiệm từ Singapore cho thấy: muốn trở thành thành phố quốc tế, điều quan trọng không chỉ là hạ tầng cảng biển mà còn là năng lực kết nối dòng hàng hóa, dòng vốn, dòng tri thức và dòng nhân lực quốc tế.
Thượng Hải và Thâm Quyến: Thành công từ cải cách thể chế và mở cửa hội nhập
Tháp Thượng Hải (Ảnh: Internet)
Thượng Hải và Thâm Quyến là hai ví dụ tiêu biểu cho quá trình chuyển đổi mạnh mẽ của Trung Quốc trong thời kỳ cải cách mở cửa.
Thượng Hải từ một thành phố cảng truyền thống đã trở thành trung tâm tài chính và thương mại quốc tế nhờ chính sách mở cửa, xây dựng khu thương mại tự do và phát triển mạnh hạ tầng logistics, cảng biển và hàng không. Hiện nay, Thượng Hải là cảng container lớn nhất thế giới và giữ vai trò “cửa ngõ kinh tế” của Trung Quốc.
Trong khi đó, Thâm Quyến từ một làng chài nhỏ đã phát triển thành trung tâm công nghệ và đổi mới sáng tạo hàng đầu châu Á. Việc thành lập đặc khu kinh tế với cơ chế quản lý linh hoạt, ưu đãi đầu tư mạnh mẽ và môi trường kinh doanh thuận lợi đã giúp thành phố thu hút hàng loạt tập đoàn công nghệ lớn như Huawei, Tencent hay DJI.
Thành phố Thâm Quyến (Ảnh: Internet)
Bài học quan trọng từ Trung Quốc là vai trò quyết định của thể chế và chính sách đặc thù. Việc trao quyền tự chủ cao cho chính quyền đô thị, xây dựng khu thương mại tự do, thúc đẩy kinh tế số và thu hút nhân lực chất lượng cao là động lực quan trọng giúp các đô thị nhanh chóng hội nhập vào mạng lưới kinh tế toàn cầu.
Rotterdam và Dubai: Phát triển logistics và dịch vụ quốc tế
Rotterdam là trung tâm logistics và cảng biển lớn nhất châu Âu. Thành phố nổi bật với mô hình quản lý cảng hiện đại, số hóa logistics và phát triển kinh tế xanh. Rotterdam không chỉ là cảng trung chuyển hàng hóa mà còn là trung tâm công nghiệp, thương mại và dịch vụ logistics quốc tế.
Điểm đáng chú ý của Rotterdam là chiến lược phát triển bền vững. Thành phố đầu tư mạnh vào công nghệ xanh, cảng biển thông minh, giảm phát thải carbon và thích ứng với biến đổi khí hậu. Đây là kinh nghiệm đặc biệt quan trọng đối với các thành phố ven biển như Hải Phòng.
Cảng biển logistics Rotterdam (Ảnh: Internet)
Dubai lại là ví dụ điển hình cho mô hình đa dạng hóa kinh tế. Từ một đô thị cảng nhỏ ở Trung Đông, Dubai đã trở thành trung tâm thương mại, tài chính, du lịch và logistics toàn cầu nhờ chính sách mở cửa mạnh mẽ, khu thương mại tự do và môi trường đầu tư cạnh tranh quốc tế.
Khách sạn cánh buồm Burj Al Arab, Dubai (Ảnh: Internet)
Dubai cho thấy một thành phố muốn vươn tầm quốc tế cần xây dựng thương hiệu toàn cầu, phát triển mạnh dịch vụ hiện đại và tạo môi trường sống hấp dẫn đối với chuyên gia, nhà đầu tư và cộng đồng quốc tế.
Những bài học kinh nghiệm đối với Hải Phòng
Từ kinh nghiệm của các thành phố quốc tế thành công trên thế giới, có thể rút ra một số bài học quan trọng đối với Hải Phòng.
Thành phố Hải Phòng về đêm (Ảnh: Internet)
Thứ nhất, phát huy lợi thế vị trí chiến lược và hệ thống hạ tầng kết nối quốc tế.
Hải Phòng là địa phương hiếm hoi của Việt Nam sở hữu đầy đủ 5 loại hình giao thông: đường bộ, đường biển, đường sắt, đường hàng không và đường thủy nội địa. Cảng cửa ngõ quốc tế Lạch Huyện, sân bay quốc tế Cát Bi cùng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng trong tương lai sẽ tạo điều kiện để thành phố trở thành trung tâm logistics quốc tế của miền Bắc.
Kinh nghiệm từ Singapore, Rotterdam hay Thượng Hải cho thấy, muốn trở thành thành phố toàn cầu, đô thị phải trở thành trung tâm kết nối dòng hàng hóa, dòng người và dòng vốn quốc tế.
Thứ hai, xây dựng thể chế đặc thù và môi trường đầu tư cạnh tranh quốc tế.
Các thành phố thành công đều có cơ chế quản trị linh hoạt, minh bạch và thân thiện với doanh nghiệp. Hải Phòng cần tận dụng hiệu quả các cơ chế đặc thù được Quốc hội cho phép; đồng thời đẩy mạnh cải cách hành chính, chuyển đổi số, xây dựng chính quyền số và phát triển khu thương mại tự do.
Việc thu hút FDI chất lượng cao cần chuyển từ “số lượng” sang “chất lượng”, ưu tiên các ngành công nghệ cao, logistics thông minh, tài chính, công nghiệp xanh và đổi mới sáng tạo.
Thứ ba, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực quốc tế.
Thành phố toàn cầu không chỉ mạnh về công nghiệp mà còn phải là trung tâm tri thức và sáng tạo. Hải Phòng cần phát triển hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, liên kết giữa doanh nghiệp - trường đại học - viện nghiên cứu; xây dựng các trung tâm nghiên cứu khoa học biển, logistics, công nghệ cao và trí tuệ nhân tạo.
Đồng thời, thành phố cần có chính sách thu hút chuyên gia, lao động chất lượng cao và phát triển môi trường giáo dục quốc tế, đào tạo song ngữ nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập.
Thứ tư, phát triển đô thị xanh và nâng cao chất lượng sống.
Các đô thị toàn cầu hiện đại đều hướng tới phát triển bền vững. Hải Phòng cần chú trọng xây dựng cảng biển xanh, đô thị thông minh, giao thông công cộng hiện đại và thích ứng với biến đổi khí hậu.
Bên cạnh đó, cần đầu tư mạnh cho y tế, giáo dục, văn hóa, không gian công cộng và các dịch vụ đô thị chất lượng cao để tạo môi trường sống hấp dẫn đối với người dân và cộng đồng quốc tế.
Thứ năm, xây dựng thương hiệu quốc tế cho thành phố.
Các thành phố như Singapore hay Dubai đều thành công trong xây dựng hình ảnh và thương hiệu toàn cầu. Hải Phòng cần định vị thương hiệu là “thành phố cảng biển quốc tế”, “trung tâm logistics và kết nối toàn cầu của miền Bắc Việt Nam”.
Việc phát huy giá trị văn hóa biển, hình ảnh “thành phố Hoa Phượng đỏ”, di sản Cát Bà, Côn Sơn - Kiếp Bạc và các lễ hội văn hóa đặc sắc sẽ góp phần nâng cao sức hấp dẫn quốc tế của thành phố.
Cơ hội và triển vọng của Hải Phòng
Hiện nay, Hải Phòng đang đứng trước giai đoạn phát triển có tính bước ngoặt lịch sử khi hội tụ đồng thời nhiều yếu tố thuận lợi về vị trí địa - kinh tế, hạ tầng chiến lược, động lực thể chế và xu thế dịch chuyển kinh tế toàn cầu. Đây là những điều kiện quan trọng để thành phố từng bước chuyển đổi từ vai trò một trung tâm công nghiệp - cảng biển truyền thống trở thành đô thị kết nối quốc tế và trung tâm kinh tế biển mang tầm khu vực.
Cảng Lạch Huyện, 1 trong 20 cảng biển nước sâu lớn nhất thế giới (Ảnh: Internet)
Trước hết, lợi thế lớn nhất của Hải Phòng nằm ở vị trí chiến lược đặc biệt trong không gian phát triển quốc gia và khu vực. Thành phố là cửa ngõ ra biển của vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, nằm trên hành lang kinh tế Việt Nam - Trung Quốc. Trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc mạnh mẽ sau đại dịch COVID-19 và cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn, vị trí của Hải Phòng ngày càng trở nên quan trọng như một “hub” logistics, trung chuyển hàng hóa và sản xuất công nghiệp mới của khu vực Đông Nam Á.
Khác với nhiều địa phương khác, Hải Phòng sở hữu đầy đủ năm loại hình giao thông gồm đường biển, hàng không, đường bộ, đường sắt và đường thủy nội địa. Đây là lợi thế hiếm có giúp thành phố hình thành mạng lưới kết nối đa phương thức quy mô lớn. Việc cảng cửa ngõ quốc tế Lạch Huyện có thể tiếp nhận tàu trọng tải lớn đi trực tiếp châu Âu và châu Mỹ đã giúp Hải Phòng từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi logistics toàn cầu. Trong tương lai, khi tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng được hình thành, kết nối với hành lang vận tải xuyên Á và khu vực Tây Nam Trung Quốc, vai trò “cửa ngõ quốc tế” của Hải Phòng sẽ được nâng lên rõ rệt. Thành phố không chỉ là trung tâm xuất nhập khẩu của miền Bắc mà còn có khả năng trở thành điểm trung chuyển hàng hóa quốc tế giữa Đông Bắc Á và Đông Nam Á.
Bên cạnh hạ tầng giao thông, động lực tăng trưởng kinh tế của Hải Phòng cũng đang tạo ra nền tảng quan trọng cho quá trình quốc tế hóa đô thị. Trong nhiều năm liên tiếp, Hải Phòng duy trì tốc độ tăng trưởng GRDP ở mức hai con số, thuộc nhóm dẫn đầu cả nước. Quy mô nền kinh tế thành phố đã vượt mốc trên 30 tỷ USD, trở thành cực tăng trưởng quan trọng của miền Bắc. Đặc biệt, thành phố đang chuyển dịch mạnh từ mô hình tăng trưởng dựa vào công nghiệp truyền thống sang công nghiệp công nghệ cao, logistics hiện đại và kinh tế biển.
Sự hiện diện của các tập đoàn toàn cầu như LG, Pegatron, Bridgestone, Regina Miracle, USI hay Fujifilm, SK không chỉ mang ý nghĩa về vốn đầu tư mà còn thúc đẩy quá trình hội nhập vào chuỗi giá trị toàn cầu, chuyển giao công nghệ và hình thành hệ sinh thái công nghiệp hiện đại. Việc Hải Phòng thu hút hơn 50 tỷ USD vốn FDI từ 44 quốc gia và vùng lãnh thổ cho thấy sức hấp dẫn ngày càng lớn của thành phố trong mắt các nhà đầu tư quốc tế. Điều này phản ánh sự chuyển biến mạnh mẽ về môi trường đầu tư, năng lực quản trị và chất lượng hạ tầng kinh tế.
Đáng chú ý, việc Hải Phòng dẫn đầu cả nước về Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) năm 2024 không chỉ mang ý nghĩa về cải cách hành chính mà còn thể hiện xu hướng chuyển đổi từ mô hình “chính quyền quản lý” sang “chính quyền phục vụ và kiến tạo phát triển”. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng đối với các đô thị muốn hội nhập sâu vào mạng lưới kinh tế toàn cầu, bởi môi trường thể chế minh bạch và hiệu quả quản trị chính là nền tảng để thu hút dòng vốn quốc tế chất lượng cao.
Trên phương diện đối ngoại và hội nhập quốc tế, Hải Phòng đang từng bước mở rộng mức độ hiện diện quốc tế của mình. Thành phố đã thiết lập quan hệ hợp tác với 31 địa phương nước ngoài, có quan hệ thương mại với hơn 130 quốc gia và vùng lãnh thổ, đồng thời tham gia nhiều mạng lưới hợp tác đô thị quốc tế như CITYNET, TPO hay MBBW. Việc thường xuyên đón tiếp các đoàn lãnh đạo cấp cao, các tập đoàn đa quốc gia và tổ chức quốc tế cho thấy vai trò đối ngoại của Hải Phòng ngày càng được nâng lên.
Đặc biệt, việc UNESCO công nhận quần đảo Cát Bà cùng quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn - Kiếp Bạc là di sản thế giới đã mở ra cơ hội lớn để Hải Phòng nâng cao vị thế quốc tế không chỉ về kinh tế mà còn về văn hóa và du lịch. Đây là điều kiện thuận lợi để thành phố xây dựng thương hiệu quốc tế dựa trên sự kết hợp giữa “đô thị cảng biển hiện đại” với “trung tâm du lịch sinh thái và văn hóa biển đảo”. Trong xu thế cạnh tranh giữa các thành phố toàn cầu hiện nay, yếu tố bản sắc văn hóa và chất lượng sống ngày càng trở thành lợi thế quan trọng để thu hút chuyên gia, nhà đầu tư và cộng đồng quốc tế.
Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội lớn, Hải Phòng cũng đang đối mặt với nhiều thách thức trong tiến trình phát triển thành phố quốc tế. Trước hết, chất lượng nguồn nhân lực quốc tế vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của nền kinh tế tri thức và hội nhập sâu rộng. Tỷ lệ lao động chất lượng cao, chuyên gia quốc tế, nhân lực trong các lĩnh vực tài chính, công nghệ, logistics hiện đại hay quản trị toàn cầu còn hạn chế so với các đô thị cạnh tranh trong khu vực.
Ngoài ra, hệ sinh thái dịch vụ quốc tế của thành phố vẫn chưa phát triển tương xứng với tốc độ công nghiệp hóa. Các dịch vụ tài chính quốc tế, giáo dục quốc tế, y tế chất lượng cao, công nghiệp văn hóa và các tiện ích phục vụ cộng đồng chuyên gia nước ngoài còn thiếu và chưa đồng bộ. Điều này ảnh hưởng trực tiếp tới khả năng thu hút nhân lực chất lượng cao và nâng cao chất lượng sống đô thị.
Một thách thức khác là năng lực đổi mới sáng tạo và mức độ kết nối toàn cầu của Hải Phòng còn hạn chế. Thành phố hiện chưa hình thành rõ nét các trung tâm tài chính, nghiên cứu và phát triển (R&D), đổi mới sáng tạo hay hệ sinh thái startup quy mô quốc tế. Đồng thời, Hải Phòng chưa được xếp hạng trong các hệ thống đô thị toàn cầu của Mạng lưới Nghiên cứu Toàn cầu hóa và Thành phố Thế giới (GaWC), cho thấy mức độ ảnh hưởng quốc tế và khả năng tích hợp vào mạng lưới kinh tế toàn cầu vẫn còn khiêm tốn so với các đô thị lớn trong khu vực.
Bên cạnh đó, quá trình phát triển nhanh cũng đặt ra nhiều sức ép về môi trường, hạ tầng đô thị và biến đổi khí hậu. Là thành phố ven biển, Hải Phòng chịu ảnh hưởng lớn từ nước biển dâng, thiên tai và ô nhiễm môi trường công nghiệp. Nếu không có chiến lược phát triển xanh và quản trị đô thị bền vững, những vấn đề này có thể trở thành rào cản đối với mục tiêu xây dựng thành phố quốc tế trong dài hạn.
Mặc dù vậy, với nền tảng hiện có cùng các cơ chế đặc thù được Trung ương cho phép, Hải Phòng đang sở hữu “cơ hội” rất lớn để bứt phá trong giai đoạn tới. Nếu tận dụng tốt xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng toàn cầu, đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, phát triển kinh tế biển hiện đại và xây dựng môi trường sống mang tính quốc tế, Hải Phòng hoàn toàn có khả năng trở thành trung tâm logistics, công nghiệp công nghệ cao và kết nối quốc tế hàng đầu của Việt Nam, từng bước khẳng định vị thế của một thành phố toàn cầu mới nổi ở châu Á vào năm 2045.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cạnh tranh giữa các đô thị ngày càng mạnh mẽ, việc xây dựng Hải Phòng trở thành thành phố quốc tế không chỉ là yêu cầu phát triển kinh tế mà còn là nhiệm vụ chiến lược nhằm nâng cao vị thế của Việt Nam trong mạng lưới kinh tế toàn cầu. Kinh nghiệm từ Singapore, Thượng Hải, Thâm Quyến, Rotterdam hay Dubai cho thấy, thành công của các đô thị quốc tế được quyết định bởi tầm nhìn chiến lược, thể chế linh hoạt, hạ tầng hiện đại, đổi mới sáng tạo và khả năng kết nối quốc tế sâu rộng.
Với lợi thế về vị trí địa - kinh tế, hệ thống cảng biển, hạ tầng giao thông đồng bộ cùng môi trường đầu tư ngày càng cải thiện, Hải Phòng đang có nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển trở thành trung tâm logistics, công nghiệp công nghệ cao và kinh tế biển hiện đại của khu vực. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, thành phố cần tiếp tục đổi mới mô hình tăng trưởng, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, phát triển đô thị xanh, thông minh và xây dựng hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mang tầm quốc tế.
Đồng thời, việc phát huy bản sắc văn hóa biển, giá trị di sản và nâng cao chất lượng sống sẽ góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng cho Hải Phòng trong tiến trình hội nhập. Với quyết tâm chính trị cao, cơ chế đặc thù và xu thế dịch chuyển kinh tế toàn cầu hiện nay, Hải Phòng có cơ sở để từng bước vươn lên trở thành một đô thị quốc tế hiện đại và trung tâm kết nối quan trọng của khu vực châu Á trong những thập niên tới.