Tết Đoan Ngọ tồn tại từ lâu trong văn hóa dân gian ở phương Đông nói chung và có ảnh hưởng không nhỏ đến nếp sống sinh hoạt văn hoá của Việt Nam nói riêng. Người Việt Nam còn gọi Tết Đoan Ngọ (Tết Đoan Dương) là Tết giết sâu bọ, là ngày bắt sâu bọ, tiêu diệt bớt các loài gây hại cho cây trồng trên cánh đồng.
Mâm cỗ cúng ngày Tết Đoan Ngọ
Là người sống hoài niệm nên với bản thân tôi, những ngày này có ý nghĩa rất lớn. Ngày trước, cứ đến tháng 5 âm lịch, khi cái nắng hè rực rỡ thiêu đốt, lúa ngoài đồng đã thu hoạch xong cũng là lúc lũ trẻ con chúng tôi háo hức đón Tết Đoan ngọ, Tết giết sâu bọ 5/5.
Ngày xưa, nhà tôi làm ruộng nên tự trồng lúa, do vậy đến ngày này Bà nội là người chuẩn bị gạo nấu món rượu nếp từ 2-3 hôm trước, nấu xôi, giã men, ủ xôi rượu nếp để kịp ngày 5/5 là có rượu nếp thắp hương. Thúng xôi ủ được đặt trên một chiếc chậu, trên phủ lá sen, chậu bên dưới hứng lấy nước rượu để khi ăn, trộn với cái, tạo vị ngọt, cay rất dễ chịu. Người già, con trẻ đều có thể ăn loại rượu này. Những ngày này, chợ quê cũng sóng sánh hũ rượu nếp, ngập tràn hoa quả chín mọng của mùa hè. Chủ yếu là vải, mận, đào, xoài, mít…
Mâm cỗ cúng ngày trước đơn giản lắm, chỉ là những thứ quả trong vườn nhà, những nông sản thu hái được trong năm dâng lên “Ông bà Tổ tiên”, nhưng lại chứa đựng sự biết biết ơn, lòng thành kính vô cùng sâu sắc. Đó là phong tục đẹp giúp con cháu ghi nhớ về cội nguồn.
Ngày nay, khi nhịp sống phát triển, nhiều công đoạn trong ngày Tết Đoan Ngọ được cắt giảm cho phù hợp với lối sống hiện đại, nhưng những nghi lễ chính vẫn được trân trọng giữ gìn và truyền lại cho đời sau. Vẫn những thức quà đặc trưng không thể thiếu như rượu nếp cái, mận, vải, bánh tro…, mâm cỗ cúng ngày nay còn có thêm nhiều món như bánh trôi, bánh chay, hoa quả dâng lên thắp hương cũng phong phú đa dạng tùy điều kiện của từng gia đình… Sáng sớm, vẫn những tiếng rao rượu nếp quen thuộc khắp các xóm ngõ, nhà nhà dâng hương và thụ lộc chút cốm rượu, chút hoa quả rồi mới bắt đầu công việc của ngày mới.
Ngày Tết Đoan Ngọ là dịp để mọi người trong gia đình cùng quây quần, để những đứa con đi xa nhớ về bên mâm cỗ nhỏ, có mùi rượu nếp thơm nồng, mùi của cây vải đầu mùa đã chín, mùi của đĩa xôi lạc dẻo ngon, mùi của tình yêu thương, để cùng ngồi lại kể cho nhau nghe những câu chuyện gia đình ấm áp. Khi trưởng thành, đi học, rồi có gia đình riêng, ít có dịp về quê đón ngày Tết Đoan Ngọ cùng gia đình, tôi vẫn dậy sớm, đi chợ, bày biện mâm cỗ là những thức quà thơm thảo dâng lên bàn thờ tổ tiên, để các con có niềm vui nho nhỏ, và cũng là dịp để tôi nhớ về những kỉ niệm ngày xưa. Nhưng đâu đấy trong tôi vẫn nghe thấy tiếng gà, vịt “quàng quạc” trên đường làng, tiếng rao lảnh lót: “Ai rượu nếp không?” len lỏi khắp ngõ xóm trong ngày Tết Đoan Ngọ năm xưa, như một phần kí ức đẹp về làng quê nơi tôi đã sinh ra và lớn lên./