Theo thống kê của Ngân hàng thế giới (WB), hiện nay trên thế giới có trên 50% dân số sinh sống, làm việc tại các khu vực đô thị; dự kiến đến năm 2045, số người sống tại các thành phố trên toàn cầu tăng lên khoảng 6 tỉ[1]. Phát triển đô thị là một xu hướng diễn ra ở nhiều quốc gia trên thế giới trong nhiều thập niên vừa qua. Bảng số liệu dưới đây cho thấy, trong xu thế chung của thế giới, khu vực châu Á có tốc độ tăng trưởng dân số đô thị lớn nhất trong thời gian vừa qua và được dự báo tiếp tục tăng trưởng trong thời gian tới.
Tăng trưởng dân số đô thị tại các khu vực châu Á, châu Âu, Mỹ La-tinh và vùng Carribe, Nam Mỹ, Bắc Mỹ, châu Đại Dương, Hậu sa mạc Sahara qua các năm 1960-2020 và dự báo 2020-2040. Nguồn: https://www.iied.org/urbanising-world
Theo nghiên cứu thống kê của Bộ phận Dân số thế giới của Liên hợp quốc, trong năm 2020, các nước có thu nhập đầu người trung bình cao có tỷ lệ dân số đô thị cao nhất, trên 41%, các nước có thu nhập đầu người trung bình thấp có tỷ lệ dân số đô thị cao thứ hai, trên 30%; trong khi tại các nước có thu nhập đầu người cao, tỷ lệ dân số đô thị chiếm khoảng trên 22%[2].
Trong xu hướng phát triển đô thị nêu trên, phát triển đô thị bền vững là một mục tiêu mà nhiều thành phố trên thế giới đang hướng đến. Phát triển đô thị bền vững tập trung vào giải quyết các thách thức liên quan đến sự đô thị hoá của thành phố, lấy con người sinh sống, làm việc tại đô thị là trung tâm phục vụ, ở đó thành phố đô thị được thiết kết với nhiều chức năng tích hợp, để đưa mọi người, các không gian sinh hoạt cộng đồng, các hoạt động kinh tế - xã hội, các toà nhà… kết nối với nhau, tạo sự liên kết tiện lợi và dễ dàng cho cuộc sống sinh hoạt và làm việc của người dân. Nhiều ví dụ thành công có thể kể ra, như là: quận Vauban ở phía Nam nước Đức được xây dựng trong giữa thập niên 1990 và bắt đầu mở cửa vào năm 2000 với 2,000 dân và đến nay đã phát triển trên 5,000 dân với trên 600 việc làm. Tại quận Vauban, hệ thống giao thông được thiết kế và vận hành theo hướng xanh (sử dụng tàu điện, xe đạp); các đường dành cho người đi bộ và xe đạp được kết nối hiệu quả đến từng hộ gia đình và trong khoảng cách đi bộ đến trạm tàu điện, trường học, công sở, chỗ làm, trung tâm mua sắm; 70% người dân sinh sống tại quận Vauban không sở hữu xe ô-tô. Về tiết kiệm năng lượng, tất cả các toà nhà tại quận Vauban đề phải đáp ứng tiêu chuẩn tiêu thụ năng lượng thấp; việc xử lý nước thải và rác thải được giải quyết triệt để và theo hướng tuần hoàn[3].
Khu để xe đạp tại quận Vauban của Đức. Nguồn: https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/words-most-successful-model-sustainable-urban-development/229316/
Phát triển đô thị bền vững đóng góp vào nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân đô thị, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, cải thiện chất lượng an sinh xã hội, sử dụng hiệu quả các nguồn tài nguyên (đất, nước, cây xanh…), bảo vệ môi trường và hệ sinh thái, giảm nghèo…. Phát triển đô thị bền vững mang lại lợi ích trên tất cả các mặt liên quan đời sống kinh tế - xã hội của thành phố đô thị, tập trung phục vụ cho con người sinh sống, làm việc tại thành phố đô thị, như là:
- i) Giảm khói bụi ô nhiễm: Phát triển đô thị bền vững sẽ giúp giảm khí thải CO2, bụi, đóng góp vào bảo vệ môi trường, không khí trong lành hơn với nhiều không gian cây xanh, hạ tầng giao thông công cộng hiện đại và tiện lợi thay thế dần phương tiện đi lại cá nhân chạy bằng xăng, dầu….
- ii) Giảm ô nhiễm tiếng ồn: Phát triển đô thị bền vững mang lại nhiều không gian cây xanh trong thành phố giúp hấp thụ tiếng ồn, tạo các khoảng không gian yên tĩnh cho người dân; những phương tiện giao thông thân thiện với môi trường như xe đạp, xe chạy bằng điện… được sử dụng rộng rãi và phổ biến.
iii) Nguồn tài nguyên nước được khai thác, sử dụng, quản lý hiệu quả: Phát triển đô thị bền vững giúp việc quản lý, khai thác, sử dụng, xử lý, tái sử dụng một cách hiệu quả, tránh lãng phí nguồn nước. Tình trạng thất thoát nước, xử lý nước thải đã qua sử dụng, thu gom, xử lý để tái sử dụng nước thải, nước mưa. Các không gian cây xanh trong thành phố không chỉ giúp hấp thụ khí thải nhà kính, tạo oxygen, mà còn giúp thẩm thấu nước mặt, lọc nước, tạo nguồn nước ngầm tự nhiên cho con người.
- iv) Nguồn tài nguyên đất được khai thác, sử dụng, quản lý hiệu quả: Phát triển đô thị bền vững giúp tránh lãng phí và thất thoát trong quy hoạch, khai thác, quản lý quỹ đất của đô thị. Việc phân bổ không gian thành phố đô thị với nhiều chức năng khác nhau (khu dân cư, khu mua sắm, khu sinh hoạt cộng đồng, các công viên cây xanh…).
Toà nhà xanh ParkRoyal tại Singapore. Nguồn: https://www.eco-business.com/news/one-firms-mission-help-buildings-go-green/
Phát triển đô thị bền vững mang lại rất nhiều lợi ích không chỉ cho cuộc sống của con người mà còn là sự phát triển của các thực thể kinh tế - xã hội và nhiều giá trị khác. Phát triển đô thị bền vững đóng góp vào việc thúc đẩy tiến trình hướng đến đạt các mục tiêu phát triển bền vững thiên niên kỷ, trong đó bao gồm chấm dứt nghèo đói.
Tuy nhiên, một điểm có thể thấy rằng, sự tăng trưởng nhanh dân số cơ học tác động lên các lĩnh vực của phát triển đô thị. Cụ thể, dân số cơ học tăng nhanh tạo áp lực lên quy hoạch các khu dân cư và hạ tầng tiện ích đi kèm; sức ép về tạo việc làm mới; phân hoá giàu – nghèo gia tăng, sự bình đẳng của tất cả các tầng lớp dân cư thành thị khó có thể đảm bảo trong tiếp cận các dịch vụ xã hội. Dân số cơ học tăng nhanh cũng kéo theo những vấn đề về nhà ở; khi mà nhu cầu về nhà/căn hộ tăng mà nguồn cung hạn chế dễ dẫn đến tình trạng khan hiếm, ép giá, đẩy giá quá cao so với giá trị thực, đóng góp cho lạm phát, ảnh hưởng đến nền kinh tế nói chung. Bên cạnh đó, thành phố đô thị chật chội, đông đúc ảnh hưởng đến chất lượng sống của người dân, việc trải nhiệm căng thẳng, áp lực về vật lý và tinh thần là khó tránh khỏi. Một số nghiên cứu xã hội tại một số thành phố phát triển trên thế giới chỉ ra rằng, thành phố có mật độ dân số quá đông, chật chội thường có cấp độ cao hơn về tỷ lệ người căng thẳng, phiền muộn, hung dữ, và tỷ lệ tội phạm (Regoeczi, 2008)[4].
Công viên Thư viện các loài cây tại thành phố Milan của Italia. Nguồn: https://www.euronews.com/green/2021/07/13/3-million-trees-and-roof-top-gardens-european-cities-in-green-pledge
Tại Việt Nam, Quyết định số 153/2004/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ngày 17/8/2004 về việc ban hành Định hướng chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam là cơ sở pháp lý để triển khai thực hiện phát triển bền vững đất nước trong thế kỷ 21. Với nguyên tắc con người là trung tâm của phát triển bền vững, Định hướng đã xác định những hoạt động ưu tiên cần được tiến hành để phát triển bền vững, gồm: i) Rà soát lại quy hoạch tổng thể nhằm bảo đảm phát triển các đô thị bền vững; ii) giảm thấp nhất tác động của đô thị hoá đến môi trường; iii) định hướng các luồng di dân theo vùng lãnh thổ và nông thôn – đô thị. Trong đó, phát triển kinh tế toàn diện là phương tiện bền vững nhất nhằm điều chỉnh thành công các dòng di dân, và tiến hành đổi mới và tổ chức thực hiện các chính sách di dân[5]. Phát triển đô thị bền vững ở Việt Nam hướng đến các yếu tố, như: tính chiến lược của quy hoạch đô thị, sự tham gia ý kiến của người dân và các bên liên quan, xác định vị trí của đô thị (trong quan hệ hài hoà về địa lý, điều kiện tự nhiên, tình trạng phát triển của vùng, kinh tế - thương mại, xã hội, khoa học kỹ thuật, môi trường, văn hoá-lịch sử….), kết nối giao thông thuận lợi, hạ tầng đồng bộ, xây dựng các cơ chế dự báo, phòng ngừa, ngăn chặn thảm hoạ thiên tai.
Quyết định số 1448/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 16/9/2009 đã phê duyệt điều chỉnh quy hoạch chung xây dựng thành phố Hải Phòng đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2050. Nghị quyết 45-NQ/TW của Bộ Chính trị được ban hành ngày 24/01/2019 về việc xây dựng và phát triển thành phố Hải Phòng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Theo đó, đến năm 2025, Hải Phòng cơ bản hoàn thành công nghiệp hoá, hiện đại hoá, đến năm 2030 trở thành thành phố công nghiệp phát triển hiện đại, thông minh, bền vững, tầm cỡ khu vực Đông Nam Á, và tầm nhìn đến năm 2045 trở thành thành phố có trình độ phát triển cao nhóm các thành phố hàng đầu châu Á và thế giới. Các mục tiêu trên đặt ra yêu cầu điều chỉnh quy hoạch chung của thành phố, làm cơ sở để xây dựng các công cụ quản lý đô thị và triển khai các dự án đầu tư xây dựng, quy hoạch không gian đô thị thành phố./.
[1] https://www.worldbank.org/en/topic/urbandevelopment
[2] https://www.iied.org/urbanising-world
[3] https://www.smartcitiesdive.com/ex/sustainablecitiescollective/words-most-successful-model-sustainable-urban-development/229316/
[4] https://open.lib.umn.edu/socialproblems/chapter/14-3-problems-of-urban-life/
[5] https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Bo-may-hanh-chinh/Quyet-dinh-153-2004-QD-TTg-Dinh-huong-chien-luoc-phat-trien-ben-vung-Viet-Nam-Chuong-trinh-nghi-su-21-Viet-Nam-52318.aspx