Trong thời kỳ đổi mới và đứng trước xu thế toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế sâu rộng, Đảng và Nhà nước ta đã xác định xây dựng nền ngoại giao văn hóa toàn diện, hiện đại với ba trụ cột đối ngoại đảng, ngoại giao nhà nước và đối ngoại nhân dân. Ngoại giao văn hóa là một hình thức ngoại giao thông qua công cụ văn hóa để thiết lập, duy trì và phát triển quan hệ đối ngoại nhằm đạt được các mục tiêu lợi ích cơ bản của quốc gia là “an ninh - vị thế - phát triển”. Ngoại giao văn hóa là bộ phận cấu thành quan trọng của nền ngoại giao Việt Nam, trong đó ngoại giao chính trị là chủ công, ngoại giao kinh tế là đột phá, ngoại giao văn hóa là nền tảng tinh thần tạo nên bản sắc của ngoại giao Việt Nam. Với đặc tính linh hoạt, mềm dẻo của một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, ngoại giao văn hóa đã và đang phát huy vai trò tích cực của mình đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước, góp phần tạo nên sức mạnh tổng hợp quốc gia, phục vụ triển khai các mục tiêu đối ngoại của đất nước.
Trên thực tế, mặc dù văn hóa là một lĩnh vực có những nét đặc thù riêng, song văn hóa luôn đan xen, thâm nhập, hiện diện trong hầu hết các lĩnh vực. Đất nước càng hội nhập thì chúng ta càng cần phải giữ vững bản sắc văn hóa để “hòa nhập mà không hoà tan” và càng giữ vững được bản sắc văn hóa thì Việt Nam sẽ càng hội nhập thành công hơn với thế giới. Đối diện với nhiều thách thức, yêu cầu cấp bách và mang tính chiến lược của quá trình toàn cầu hóa, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành “Chiến lược ngoại giao văn hóa đến năm 2030”, xác định ngoại giao văn hóa trở thành nhiệm vụ chung của cả hệ thống chính trị, được triển khai đồng bộ trên các trụ cột đối ngoại Đảng, ngoại giao nhà nước và đối ngoại nhân dân.
Là thành phố ven biển, cửa chính kết nối với thế giới của khu vực Bắc Bộ, là vùng đất đầu sóng, ngọn gió, “phên dậu” phía Đông của đất nước, Hải Phòng đã trải qua nhiều thăng trầm của lịch sử. Mặc dù bối cảnh tình hình thế giới và khu vực diễn biến rất phức tạp, khó lường, nhưng thành phố vẫn tận dụng được thời cơ, hóa giải được thách thức, tiếp tục tạo những kết quả toàn diện, với nhiều dấu ấn nổi bật trên nhiều lĩnh vực. Đến nay, Hải Phòng có giao thương với trên 130 quốc gia và vùng lãnh thổ; có quan hệ hợp tác hữu nghị/kết nghĩa với 26 địa phương ở các nước; gần 50 tổ chức quốc tế và tổ chức phi chính phủ nước ngoài; giá trị đầu tư trực tiếp nước ngoài luôn đứng tốp đầu của cả nước. Trong tổng thể các thành tựu của thành phố có sự đóng góp không nhỏ của đối ngoại và hội nhập quốc tế. Song song với phát triển kinh tế hướng tới mục tiêu: “Đến năm 2030, Hải Phòng phải đạt tầm cỡ khu vực Đông Nam Á và tầm nhìn đến năm 2045 ngang tầm với những thành phố hàng đầu Châu Á và thế giới”, thành phố phát huy tính chủ động hội nhập về văn hóa, trong đó ban hành Chiến lược Ngoại giao văn hóa của thành phố Hải Phòng đến năm 2030. Thành phố xác định tầm quan trọng của 3 trụ cột ngoại giao là ngoại giao chính trị, ngoại giao kinh tế và ngoại giao văn hóa trong đó ngoại giao phục vụ phát triển kinh tế là trọng tâm với 3 mũi nhọn phát triển theo hướng bền vững là: Công nghiệp công nghệ cao, cảng biển - logistics, du lịch - thương mại.
Ngoại giao văn hóa của thành phố giai đoạn vừa qua được triển khai đa dạng các hình thức văn hóa đối ngoại, giúp đưa các quan hệ quốc tế đi vào chiều sâu, đạt hiệu quả thiết thực, tiếp nhận có chọn lọc tinh hoa văn hóa thế giới, nâng cao nhận thức hai chiều về văn hóa, làm phong phú thêm nền văn hóa vốn có và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Đồng thời, huy động sự tham gia và đóng góp của mọi tầng lớp Nhân dân trong và ngoài nước lan tỏa, giới thiệu văn hóa, con người Hải Phòng; thế mạnh, tiềm năng, cơ hội hợp tác, đầu tư của thành phố.
Chương Biểu diễn nhạc Jazz Ca sĩ Simona De Rosa kỷ niệm
50 năm thiết lập quan hệ ngoại gia Việt Nam – Italy (Sở Ngoại vụ Hải Phòng)
Về hoạt động ngoại giao văn hóa của Hải Phòng tại các địa phương nước ngoài: Giai đoạn 2013-2023, có 25 đoàn ra nước ngoài đến các tỉnh, thành phố có quan hệ hợp tác/hữu nghị/kết nghĩa với Hải Phòng nhằm triển khai hợp tác về văn hóa, trong đó, tổ chức các đoàn nghệ thuật của thành phố tham dự các sự kiện văn hóa tại nước ngoài như Liên hoan dân ca quốc tế, Lễ hội múa rối quốc tế Châu Á - Thái Bình Dương, Cuộc thi lân sư rồng quốc tế Thanh Tú, Nam Ninh (Trung Quốc)…
Về hoạt động ngoại giao văn hóa của địa phương nước ngoài tại Hải Phòng: Trong giai đoạn 2013-2023, thành phố đón tiếp khoảng 53 đoàn đại biểu là lãnh đạo chính quyền, các Sở, ngành và đoàn nghệ thuật của các địa phương có quan hệ hữu nghị/kết nghĩa đến Hải Phòng tham dự và biểu diễn tại các sự kiện quan trọng của thành phố, đặc biệt trong khuôn khổ Lễ hội Hoa Phượng Đỏ, các dịp kỷ niệm năm tròn, năm chẵn thiết lập quan hệ ngoại giao giữa Việt Nam và các quốc gia, kỷ niệm quan hệ kết nghĩa giữa các địa phương nước ngoài với thành phố. Tiêu biểu là Liên hoan âm nhạc ASEAN tại Hải Phòng, Ngày hội Văn hóa Nhật Bản, Tuần lễ phim Đức…
Giao lưu văn hóa với thành phố Kitakyushu, Nhật Bản tại thành phố Hải Phòng
(Sở Ngoại vụ Hải Phòng)
Về hoạt động ngoại giao văn hóa do Hải Phòng và các địa phương nước ngoài phối hợp tổ chức, triển khai: Trong những năm gần đây, ngoài những phương thức truyền thống được hai bên duy trì, Hải Phòng và các địa phương đã cùng trao đổi, thảo luận và đưa ra những phương thức mới, có nhiều sáng tạo và hiệu quả. Trong đó, phải kể đến việc Hải Phòng và thành phố Nam Ninh (Trung Quốc) phối hợp xây dựng công trình “Vườn Hải Phòng trong khuôn viên Vườn triển lãm tại Nam Ninh (Trung Quốc). Vườn Hải Phòng được đánh giá là một công trình mang đậm nét văn hóa truyền thống, tái hiện phong cảnh làng quê hữu tình của vùng Đồng bằng Bắc Bộ nói chung, của người Hải Phòng nói riêng. Tổ chức các triển lãnh ảnh Hải Phòng với các địa phương hữu nghị như Thiên Tân, Nam Ninh (Trung Quốc), Incheon (Hàn Quốc), Kitakyushu, Kagawa (Nhật Bản), St.Petersburg (Nga)…đặc biệt sử dụng các nền tảng trực tuyến trong giai đoạn dịch bệnh Covid-19; cung cấp tư liệu, hình ảnh cho thành phố Thiên Tân (Trung Quốc) viết sách “50 năm các thành phố hữu nghị”. Hoạt động ngoại giao hóa cũng được lồng ghép trong một số sự kiện ngoại giao kinh tế như quảng bá các ấn phẩm du lịch, video về thành phố tại các Hội trợ triển lãm hàng hóa Nam Á, Đông Nam Á, Hội chợ triển lãm Trung Quốc - ASEAN và các hội nghị, hội thảo, diễn đàn quốc tế tại Nhật Bản, Pháp, Nga…thu hút sự quan tâm của đông đảo đại biểu tham dự tại sự kiện.
Các đoàn khách quốc tế tham quan và xin chữ tại triển lãm trong khuôn khổ các hoạt động bên lề của Lễ hội Hoa Phượng đỏ (Nguyễn Duy Khánh)
Về hoạt động ngoại giao văn hóa hợp tác với các cơ quan đại diện nước ngoài tại Việt Nam và các cơ quan đại diện Việt Nam tại nước ngoài:Trong giai đoạn 2013-2023, phối hợp với các Đại sứ quán Hà Lan, Italy, Hàn Quốc, Colombia, Séc, Hoa Kỳ, Nhật Bản… tổ chức 35 hoạt động ngoại giao văn hóa tại thành phố với đa dạng các chương trình, thu hút sự tham gia của công chúng thành phố như: Chương trình biểu diễn nhạc Jazz, biểu diễn múa đương đại của Italy, chương trình biểu diễn của Đoàn Nghệ thuật Không quân Hoa Kỳ Pacific Brass, Ngày Hà Lan tại Hải Phòng…Tham gia quảng bá, giới thiệu về thành phố tại các sự kiện Ngày Văn hóa Việt Nam tại nhiều quốc gia như Séc, Hungary, Brunei, Ai Cập, Slovakia…
Về hoạt động ngoại giao văn hóa thông qua hợp tác trong giáo dục và đào tạo: Trong nhiều năm qua, thành phố cũng lựa chọn phương thức này để trao đổi học bổng với các địa phương nước ngoài góp phần thúc đẩy các hoạt động ngoại giao văn hóa; thông qua các lưu học sinh để tìm hiểu về văn hóa nước bạn và giới thiệu văn hóa địa phương nhằm tăng cường hiểu biết lẫn nhau, thắt chặt tình hữu nghị. Trong đó, Hải Phòng tiếp cận học bổng toàn phần của chính quyền tỉnh Vân Nam, thành phố Nam Ninh (Trung Quốc), tỉnh Niigata (Nhật Bản) cho các học sinh, công chức thành phố; đồng thời duy trì cấp học bổng cho hai tỉnh Viêng Chăn và Udomxay (Lào) từ năm 2012. Giai đoạn 2013-2023, Hải Phòng đã và đang đào tạo cho phía nước bạn Lào tổng cộng 197 học sinh, sinh viên.
Về hoạt động hợp tác với Hiệp hội/hội nước ngoài: Thường niên, phối hợp với Hiệp hội Doanh nghiệp Nhật Bản tại Việt Nam, Hội người Hàn Quốc tại Hải Phòng, Hiệp hội Doanh nghiệp Hàn Quốc Hải Phòng tổ chức Cuộc thi thuyết trình tiếng Nhật, Cuộc thi tiếng Hàn cho công dân Việt Nam sinh sống trên địa bàn thành phố và sự thành công của hoạt động đã và đang thúc đẩy sâu rộng quan hệ của thành phố với các đối tác.
Cuộc thi diễn thuyết tiếng Hàn (Sở Ngoại vụ Hải Phòng)
Về hoạt động quảng bá thông qua hỗ trợ, hợp tác với các phóng viên, báo chí nước ngoài: Giai đoạn 2013-2023, thành phố Hải Phòng đã phối hợp, hướng dẫn 167 đoàn (2044 người) báo chí, phóng viên nước ngoài từ nhiều quốc gia đến hoạt động tại thành phố, trở thành một trong những kênh quan trọng để truyền tải hiệu quả những hình ảnh sống động, rõ nét về vùng đất, con người, văn hóa của Hải Phòng đến công chúng trong và ngoài nước, góp phần xây dựng và quảng bá hình ảnh thành phố.
Về hoạt động với các tổ chức quốc tế và tham gia các sự kiện quốc tế: tại các diễn đàn đa phương như CITYNET, OECD, WEGO, Majors for Peace, …ngoại giao văn hóa kết hợp với ngoại giao chính trị và ngoại giao kinh tế xây dựng hình ảnh tốt đẹp về thành phố, tiếp cận thêm cơ hội chia sẻ kinh nghiệm của thành phố trong quá trình xây dựng và phát triển, góp phần nâng cao vị thế thành phố trong cộng đồng quốc tế. Thúc đẩy mở rộng tham gia các tổ chức đa phương mới về văn hóa như Hiệp hội các vịnh đẹp nhất thế giới (đối với vịnh Lan Hạ), UNESCO (đối với di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà).
Về hoạt động đối với người Việt Nam ở nước ngoài: tổ chức các hoạt động Xuân quê hương, Hành trình về nguồn; cung cấp sách, báo, tạp chí trong nước đến với cộng đồng người Việt tại các nước sở tại phục vụ việc dạy và học tiếng Việt cho thế hệ trẻ, đẩy mạnh hình thức sách báo online; tổ chức các đoàn nghệ thuật của thành phố Hải Phòng ra nước ngoài biểu diễn và các đoàn nghệ sĩ Việt Nam định cư ở nước ngoài giao lưu văn hoá, nghệ thuật tại Hải Phòng; tăng cường mạng lưới kết nối với các hội và kiều bào người Hải Phòng tại một số nước; tập hợp đoàn kết, vận động cộng đồng người Hải Phòng ở nước ngoài hướng về quê hương, phát huy tinh thần đại đoàn kết dân tộc.
Đoàn Nghệ thuật Múa rối Hải Phòng biểu diễn phục vụ kiều bào và bạn bè, khách quốc tế tại Đài Loan (Sở Ngoại vụ Hải Phòng)
Dự báo bối cảnh thế giới tiếp tục biến động, diễn biến rất nhanh chóng, phức tạp, khó dự báo. Bên cạnh, các giải pháp có tính thực thi cao, việc thực hiện các giải pháp cũng cần có những điều chỉnh và đồng bộ thực hiện giữa các cấp chính quyền và các cơ quan chuyên môn tại địa phương trong công tác ngoại giao văn hóa.
Thứ nhất, tăng cường phối hợp chặt chẽ với các đối tác nước ngoài, cơ quan đại diện Việt Nam tại nước ngoài, sự kết nối của các cơ quan đại diện nước ngoài tại Việt nam trong việc tổ chức các chương trình, hoạt động ngoại giao văn hóa trong và ngoài nước.
Thứ hai, kết hợp Ngoại giao văn hóa với Ngoại giao kinh tế, Ngoại giao chính trị; đưa Ngoại giao Văn hóa vào nội dung tổng thể của các hoạt động đối ngoại của thành phố.
Thứ ba, thúc đẩy việc triển khai các Biên bản ghi nhớ, Thỏa thuận hợp tác với đối tác quốc tế về văn hóa, thể thao, giáo dục, du lịch.
Thứ tư, nâng hàm lượng văn hóa trong các hoạt động lễ tân đối ngoại của thành phố.
Thứ năm, tích cực cung cấp thông tin định kỳ cho các đối tác; phối hợp đăng tải thông tin trên các phương tiện thông tin đại chúng của hai bên. Phối hợp đẩy mạnh công tác tuyên truyền trước và sau các chương trình, hoạt động ngoại giao văn hóa; tận dụng các nền tảng số trong quảng bá hình ảnh vùng đất, con người Hải Phòng.
Thứ sáu, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, có khả năng làm việc trong môi trường quốc tế.
Ứng xử trong một thế giới đang biến động phức tạp với những thách thức và cơ hội chưa từng có, văn hóa sẽ là nền tảng, hành trang cho các hoạt động đối ngoại. Đồng thời, phát huy vai trò là một mặt trận tiên phong, góp phần quan trọng vào việc giữ vững môi trường hòa bình, ổn định; thuận lợi để thu hút các nguồn lực phát triển và nâng cao vị thế đất nước, thành phố trên trường quốc tế. Với một lịch sử đối ngoại lâu đời, một chính quyền kiến tạo, một tư duy của người Hải Phòng dám nghĩ dám làm, công tác đối ngoại nói chung, ngoại giao văn hóa nói riêng, hứa hẹn sẽ tạo dựng được những tầm cao mới, mang đến nhiều đổi mới, sáng tạo đóng góp to lớn cho công cuộc phát triển kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng an ninh, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và nỗ lực hội nhập quốc tế toàn diện của thành phố.