Trong thế kỷ 21, dân số toàn cầu tiếp tục trên đà tăng trong khi các nguồn tài nguyên bị suy giảm, ô nhiễm môi trường gia tăng, các vấn đề liên quan đến sức khoẻ và chất lượng sống của con người,… tạo sức ép lên các nền kinh tế toàn cầu, câu hỏi được đặt ra: làm thế nào để có thể tận dụng, tối ưu hóa các nguồn tài nguyên hữu hạn để phục vụ cho phát triển kinh tế bền vững. Kinh tế tuần hoàn hình thành như một trong những cách tiếp cận để trả lời cho câu hỏi nêu trên.
Theo Tổ chức Phát triển Công nghiệp Liên Hợp quốc (UNIDO), kinh tế tuần hoàn là nền kinh tế, ở đó rác thải ở một vòng đời sản xuất tiêu dùng được chuyển đổi để trở thành nguyên liệu cho một vòng đời sản xuất tiêu dùng mới, từ đó tối ưu hóa giá trị của nguyên vật liệu, giảm thiểu rác thải và các tác động tiêu cực lên môi trường, hệ sinh thái và sức khỏe con người[1]. Trong nền kinh tế tuần hoàn, đầu ra của một sản phẩm, dịch vụ được xử lý để tiếp tục làm đầu vào của sản phẩm, dịch vụ đó nhưng trong một chu trình tiếp nối. Trong nền kinh tế tuần hoàn, rác thải của một sản phẩm, dịch vụ được xử lý để làm nguyên liệu đầu vào cho việc thiết kế, sản xuất, tiêu dùng một sản phẩm, dịch vụ mới.
Kinh tế tuần hoàn giúp sử dụng tối ưu tài nguyên và tối thiểu rác thải và khí thải ra môi trường. Ảnh: https://thecsrarena.com/how-much-do-you-know-about-the-concept-of-circular-economy/
Như vậy, trong nền kinh tế tuần hoàn, con người sử dụng và bảo tồn tài nguyên một cách lâu dài nhất có thể, tối ưu hoá giá trị của tài nguyên trong quá trình sử dụng, phục hồi và chuyển đổi rác thải của một quy trình sản xuất và tiêu dùng thành nguyên vật liệu cho quy trình sản xuất và tiêu dùng khác, từ đó giảm thiểu loại bỏ rác thải ra môi trường đồng thời kéo dài tuổi thọ của nguyên vật liệu. Trong kinh tế tuần hoàn, các quy trình tái tạo, tuần hoàn được triển khai thông qua sửa chữa, phân loại, bóc tách, tái chế, tái sản xuất nhằm tạo ra các vòng đời kép cho tài nguyên được sử dụng. Kinh tế tuần hoàn đối lập với mô hình kinh tế cổ điển – khai thác, sản xuất, và thải bỏ; nói rõ hơn, kinh tế tuần hoàn có tính tái sinh – được thể hiện qua việc tối ưu hóa việc tiêu thụ các nguồn tài nguyên hữu hạn. Nói một cách đơn giản, kinh tế tuần hoàn là nền kinh tế mà ở đó tài nguyên tồn tại ở mọi dạng thức và là nguồn đầu vào cho bất cứ lĩnh vực nào. Ví dụ, chai lọ nhựa PET sau khi sử dụng được chuyển đổi sang các dạng thức khác như là bình cắm hoa, giỏ treo cây cảnh, giỏ trồng rau; lá rau, rễ củ thải bỏ được sử dụng làm phân bón tự nhiên cho các loại thực vật khác; lốp xe ô-tô bị hỏng được sử dụng làm nguyên liệu thiết kế nội thất; điện thoại vỡ màn hình được thay thế bằng màn hình mới để tiếp tục được sử dụng; thiết bị điện tử bị hỏng được tháo gỡ, bóc tách các thành phần để tiếp tục được chuyển đổi lắp đặt vào các sản phẩm điện tử khác; hay như bất kể sản phẩm gia dụng nào mà con người thải bỏ có thể được bóc tách thành phần, thiết kế, chuyển đổi công năng sang những sản phẩm mới tiếp tục có giá trị sử dụng trong cuộc sống của con người.
Nước uống đóng chai được sản xuất từ chu trình tiếp nối trong kinh tế tuần hoàn đối với thu gom, xử lý, tái chế nước và việc nâng cao nhận thức cộng đồng về thu gom, xử lý, tái chế, tái sử dụng rác được triển khai thông qua các mô hình học tập thú vị, hấp dẫn ở Singapore. Ảnh: Lê Hạnh.
Trong nền kinh tế tuần hoàn, mỗi tài nguyên được nhìn nhận, sử dụng một cách tối ưu thông qua các dạng thức và chức năng sử dụng khác nhau. Mỗi chu trình sống của một sản phẩm được kết thúc và chuyển đổi sang một chu trình sống mới của một sản phẩm mới trong nền kinh tế tuần hoàn. Và các chu trình tiếp tục nối nhau như vòng quay bánh xe, chuyển đổi từ chu trình này đến chu trình khác, và các vòng đời ở các dạng thức sản phẩm khác nhau, qua đó tài nguyên được tối ưu hóa giá trị sử dụng. Trong những thập niên của thế kỷ 20, các nền kinh tế chủ yếu hoạt động ở dạng thức: sản xuất, sử dụng, thải bỏ. Trong thế kỷ 21, các nền kinh tế dần hướng đến vận hành ở dạng thức: sản xuất, sử dụng, tái sản xuất, để có thể tối ưu hóa giá trị sử dụng và tối thiểu hóa sự lãng phí. Ví dụ, trong năm 2015, Ủy ban châu Âu đã thông qua kế hoạch hành động đẩy mạnh việc chuyển đổi kinh tế châu Âu sang nền kinh tế tuần hoàn. Sau đó, đến năm 2019, Thỏa thuận Xanh châu Âu được đưa ra như một lộ trình thực hiện việc quá độ nền kinh tế của châu Âu sang mô hình kinh tế hiện đại sử dụng hiệu quả tài nguyên, trong đó tập trung vào thiết kế và sản xuất để đảm bảo các nguồn tài nguyên được sử dụng và hiện hữu lâu nhất có thể trong nền kinh tế[2]. Các nước Hà Lan, Italia, Đức, Bỉ, Bồ Đào Nha, Singapore[3],.. tích cực xây dựng và triển khai các quy định, chính sách, kế hoạch hành động cụ thể để quản lý hiệu quả và tối ưu các nguồn nguyên vật liệu, sản phẩm, dịch vụ. Ví dụ, cách tiếp cận kinh tế tuần hoàn để tối ưu hóa vòng tròn kín của nước đang được Singapore áp dụng thành công. Cụ thể, ở Singapore, kinh tế tuần hoàn được triển khai áp dụng đối với việc cấp nước, thoát nước, và xử lý nước thải: mỗi giọt nước mưa (từ tự nhiên) và mỗi giọt nước đã qua sử dụng đều được thu gom, xử lý, biến trở lại thành nước uống; và giải pháp này đã giúp Singapore chuyển đổi thành công gần 800,000m3 nước tái chế tinh khiết mỗi ngày, đảm bảo nhu cầu sử dụng nước tại quốc đảo này[4]. Cách tiếp cận kinh tế tuần hoàn để chuyển đổi rác thải của một sản phẩm, dịch vụ sang làm nguyên liệu đầu vào cho thiết kế, sản xuất, tiêu dùng một sản phẩm, dịch vụ mới được nhiều quốc gia phát triển (Đức, Bỉ, Nhật Bản, Anh Quốc,…) áp dụng, như là việc phân loại rác thải sinh hoạt tại nguồn, để từ đó rác thải hữu cơ (lá rau, rễ củ, hạt cây,…) được tái sử dụng làm phân bón hữu cơ/gieo mầm, còn rác thải không hữu cơ (thủy tinh, nhựa PET, giấy,…) được tiếp tục phân loại, tái xử lý, tái sử dụng ở các dạng sản phẩm tái chế khác.
Những chiếc đèn sinh động được sáng tạo với việc sử dụng các chai nhựa PET tái chế. Nguồn: https://inhabitat.com/artist-upcycles-plastic-bottles-into-enchanting-chandeliers/
Kinh tế tuần hoàn mang đến những cách tiếp cận mới để vận hành tối ưu các sản phẩm, dịch vụ, nguyên vật liệu, không gây lãng phí, đa dạng hóa và giúp phát triển hoạt động sản xuất kinh doanh, đồng thời giảm thiểu những rủi ro nảy sinh từ việc thiếu hụt nguyên vật liệu và những thách thức trong việc xử lý thải bỏ sau khi sử dụng sản phẩm, dịch vụ, nguyên vật liệu. Với cách thức vận hành như vậy, mô hình kinh tế tuần hoàn sẽ giúp con người giải quyết được các vấn đề liên quan đến khai thác tài nguyên, thiếu hụt nguyên vật liệu, ô nhiễm môi trường do sản xuất, tiêu thụ và xử lý rác thải. Cụ thể, trong nền kinh tế tuần hoàn, nếu vòng đời của sản phẩm, dịch vụ, nguyên vật liệu được khai thác, vận hành hiệu quả trong sự tiếp nối với nhau - một vòng đời sản phẩm khép lại đồng nghĩa với việc mở ra một vòng đời sản phẩm mới – sẽ tạo ra những vòng đời sản phẩm nối tiếp trên nền tảng của nguyên vật liệu đầu vào lúc đầu. Như vậy, các tài nguyên được sử dụng một cách hiệu quả, tối ưu, giảm thiểu sự khai thác tài nguyên, qua đó giúp bảo tồn tài nguyên cho các thế hệ kế tiếp. Thêm nữa, việc tái sử dụng, tái sửa chữa, tái chế sản phẩm, dịch vụ sẽ giúp giảm việc phát thải khí CO2 ra môi trường, đóng góp vào giảm thiểu ô nhiễm và đảm bảo môi trường xanh cho các thế hệ con người.
Trong nền kinh tế tuần hoàn, các công đoạn thiết kế, sản xuất, tái sử dụng, tái sửa chữa, tái sản xuất đều tính toán để có thể sử dụng hiệu quả nhất nguồn nguyên liệu, đồng thời giảm thiểu tối đa việc thải bỏ tài nguyên sau khi sử dụng. Cụ thể, công nghệ được ứng dụng trong thiết kế sản phẩm để kéo dài vòng đời của sản phẩm, dễ dàng tháo lắp và sửa chữa; sản phẩm sau khi được thiết kế với những tính toán kỹ càng nêu trên được đưa vào sản xuất; nhà sản xuất sau đó cung cấp các dịch vụ sửa chữa, thu gom và tái sử dụng sản phẩm; sản phẩm khi hết vòng đời đầu tiên có thể được thu gom, tháo gỡ, bóc tách, phân loại để tái sử dụng vào thiết kế, lắp đặt, sản xuất các sản phẩm khác. Với cách thức tối ưu hóa nêu trên, nền kinh tế tuần hoàn giúp chuyển đổi tính chất, công năng của sản phẩm, dịch vụ, chuyển đổi tài nguyên trong những dạng thức khác nhau để khai thác tối ưu tài nguyên, giảm thiểu khai thác mới và sức ép lên môi trường.
Bên cạnh những lợi ích không thể phủ nhận, kinh tế tuần hoàn có những khó khăn nhất định để có thể được triển khai. Đó là thách thức trong việc kiểm soát hiệu quả các vòng đời của sản phẩm, bởi không phải sản phẩm nào cũng dễ dàng tháo gỡ, tái chế (ví dụ: pin lắp trong các thiết bị điện tử, ắc-quy trong các thiết bị động cơ và thiết bị điện,…) để chuyển đổi sang vòng đời mới. Đó là thách thức đến từ cơ sở hạ tầng hiện tại chủ yếu phục vụ nền kinh tế khai thác – sản xuất – thải bỏ ở nhiều nước và nhu cầu đối với các sản phẩm có tính tuần hoàn/tái chế còn nhỏ, trong khi đầu tư cho nền kinh tế tuần hoàn đòi hỏi vốn lớn, nhân lực chất lượng cao, công nghệ tiên tiến, cơ sở hạ tầng và hệ thống phát triển đồng bộ. Nhận thức của các cộng đồng dân cư về giá trị sản phẩm tuần hoàn/tái chế chưa đồng bộ, tương xứng với xu thế toàn cầu. Trong khi đó, nguồn lực và công nghệ tiên tiến còn hạn chế để có thể áp dụng vào thiết kế các sản phẩm có khả năng được tái sử dụng, tháo gỡ để sửa chữa, hay có khả năng chuyển đổi công năng/tính năng,…
Phân loại rác giúp tận dụng tối ưu nguồn tài nguyên từ rác. Nguồn: https://livejapan.com/en/in-tokyo/in-pref-tokyo/in-shibuya/article-a0002380/
Mặc cho tồn tại nêu trên, đứng trước những thách thức về biến đổi khí hậu, cạn kiệt tài nguyên, sức khỏe và an sinh xã hội, đói nghèo,…và sự đan xen ngày một gia tăng giữa các thách thức, để có thể thực hiện được các mục tiêu tăng trưởng, phục vụ phát triển bền vững, kinh tế tuần hoàn vẫn được xem là một trong những giải pháp hiệu quả và bền vững nhất giúp giải quyết các thách thức nêu trên. Trên thế giới hiện chỉ mới có 09% trong tổng số 92.8 tỷ tấn khoáng sản, kim loại, khí gas và năng lượng hóa thạch (than đá, củi, dầu diesel,…) được tái sử dụng mỗi năm[5]; như vậy còn 91% của con số này chưa được tái sử dụng/hoặc đơn giản là được thải bỏ ra môi trường. Nói cách khác, lượng tài nguyên này đã và đang được sử dụng một cách chưa tối ưu; môi trường đã và đang phải gánh chịu lượng khí thải và chất thải từ việc khai thác và sử dụng khối lượng tài nguyên nêu trên; sức khỏe của cộng đồng dân cư đã và đang chịu tác động từ việc khai thác, sử dụng và phát thải nguồn tài nguyên nêu trên. Việc chuyển đổi mô hình từ nền kinh tế khai thác - sử dụng – thải bỏ sang nền kinh tế tuần hoàn – tài nguyên được thiết kế, sử dụng tối ưu qua nhiều vòng đời sản phẩm nhất có thể và tối thiểu hóa rác thải ra môi trường là hướng đi lâu dài cho các quốc gia trên thế giới.
Trong xu hướng chung nêu trên, Việt Nam nhận thức về tầm quan trọng của kinh tế tuần hoàn trong công tác bảo vệ môi trường, thực hiện các mục tiêu tăng trưởng phục vụ phát triển xanh, bền vững. Nỗ lực phát triển kinh tế theo hướng bền vững, giảm thiểu tác động lên môi trường đã được nêu rõ tại Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần XIII. Tuy nhiên, việc chuyển đổi sang nền kinh tế tuần hoàn ở Việt Nam yêu cầu sự điều chỉnh đồng bộ của cả hệ thống, từ hoàn thiện hành lang pháp lý để tạo tiền đề triển khai kinh tế tuần hoàn, tập trung các nguồn lực (công nghệ, tài chính, nhân lực), nâng cao nhận thức của cộng đồng doanh nghiệp và người dân về trách nhiệm của họ với thiết kế, sản xuất, phân phối, tiêu dùng sản phẩm. Trong khi các quốc gia phát triển có thể có lợi thế về công nghệ, chuyên gia, tài chính, nhận thức của cộng đồng để triển khai chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn, một quốc gia như Việt Nam có thể tranh thủ học tập kinh nghiệm từ các quốc gia phát triển trong lĩnh vực nêu trên, xem xét triển khai các dự án thí điểm kinh tế tuần hoàn theo quy mô nhỏ để đánh giá về tính khả thi, lan tỏa, và hiệu quả của các dự án./.[1] https://www.unido.org/unido-circular-economy
[2] https://www.construcia.com/en/noticias/which-countries-are-leading-the-change-in-circular-economy/
[3] https://www.construcia.com/en/noticias/which-countries-are-leading-the-change-in-circular-economy/
[4] https://www.towardszerowaste.gov.sg/zero-waste-masterplan/chapter2/circular-economy/
[5] https://youmatter.world/en/is-circular-economy-the-key-to-fight-climate-change-a-circle-economy-report/