Ngày xuân xem hát cửa đình tại đình Hàng Kênh. Ảnh: ĐỖ HIỀN
(HPĐT)- Đến nay, các nghệ nhân Ca trù của thành phố phục dựng thành công canh hát Cửa đình. Tại di tích đình Kênh cũng bắt đầu duy trì các canh hát cửa đình định kỳ hằng tháng bắt đầu từ mùa xuân này, góp phần bảo tồn và phát huy giá trị loại hình nghệ thuật Ca trù, được UNESCO công nhận là Di sản phi vật thể nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp tại Hải Phòng…
Phục dựng canh hát cửa đình
Tối 23-2 (tức ngày 14 tháng Giêng năm Giáp Thìn), trong khuôn khổ Lễ dâng hương kỷ niệm 1080 năm ngày hóa của Đức Vương Ngô Quyền tại Di tích lịch sử văn hóa quốc gia đình Hàng Kênh, Giáo phường Ca trù Hải Phòng (Hội Liên hiệp Văn học nghệ thuật thành phố) tổ chức canh hát thờ Cửa đình thu hút đông đảo người dân đến thưởng thức. Với 14 thể cách chia làm 5 lớp diễn, bắt đầu từ màn múa Tứ linh ngoài sân đình, dàn nhạc bát âm trước cửa và 14 thể cách, các ca nương và đào kép của Giáo phường Ca trù Hải Phòng làm người tham dự ngỡ ngàng. Bài bản, nghiêm ngắn nhưng vẫn rõ sự thăng hoa trong nghệ thuật hát Ca trù của người Việt.
Tiết mục “Giáo hương” do nghệ nhân ưu tú Tô Tuyên đảm nhiệm, tiết mục “Hát giai bài Đức Ngô Vương” (tác giả Hồng Thanh Nam) do NSƯT Đỗ Quyên, Chủ nhiệm Giáo phường Ca trù Hải Phòng thực hiện cùng tốp múa. Các tiết mục tiếp theo do các đào nương, kép đàn của Giáo phường đảm đương. Ngoài những tiết mục Thét nhạc, Hát nói, Gửi thư, Cung bắc, múa Bỏ bộ…, những làn điệu, thể cách của Ca trù cổ xưa nay được phục dựng khiến người xem say sưa, tiếng vỗ tay không ngớt. Cùng với lớp nghệ nhân cao tuổi, các ca nương, kép đàn trẻ cũng thể hiện tài năng trong các tiết mục đòi hỏi kỹ thuật cao. Theo dõi từ đầu tới cuối canh hát thờ, chị Nguyễn Phương Thảo, trú tại đường Nguyễn Công Trứ, phường Hàng Kênh (quận Lê Chân) cảm nhận không khí trang nghiêm, kính cẩn tại cửa đình xưa, nơi diễn ra các hoạt động quan trọng bậc nhất của các cộng đồng làng xã. “Qua xem đầy đủ canh hát thờ Cửa đình, tôi có thêm hiểu biết về các sinh hoạt văn hóa của người xưa, cũng cảm thấy nghệ thuật hát Ca trù của người Việt thật linh thiêng, huyền bí và thêm yêu loại hình nghệ thuật truyền thống của dân tộc”, chị Thảo bộc bạch.
Theo NSƯT Đỗ Quyên, từ năm 2014, canh hát Cửa đình đầu tiên được phục dựng tại Hải Phòng hoàn toàn dựa vào trí nhớ của nghệ nhân nhân dân Nguyễn Phú Đẹ. Từ canh hát thờ đầu tiên được phục dựng do các ca nương, kép đàn của Giáo phường Ca trù Hải Phòng thực hiện, đến nay, nhiều câu lạc bộ Ca trù của thành phố cũng phục dựng các canh hát Cửa đình. Tuy nhiên, việc phục dựng và tái hiện trọn vẹn canh hát Cửa đình kỳ công và tốn kém trong khi hoạt động biểu diễn chưa thể giúp các nghệ nhân đủ kinh phí tự nuôi sống, duy trì sự nghiệp Ca trù, nhất là thể loại khó như hát Cửa đình…
Bảo tồn và phát huy giá trị
Theo các nguồn sử liệu, hát Cửa đình từng tồn tại rất hưng thịnh tại các làng quê miền Bắc. Trung bình mỗi huyện có một đến hai giáo phường hát Cửa đình. Các đào nương, kép đàn sinh sống trong các giáo phường đảm nhiệm phần nhạc lễ cửa đình của làng. Mỗi một giáo phường sẽ nắm giữ quyền hát Cửa đình trong vùng họ sinh sống. Và điều thú vị là nếu làng không muốn giáo phường đó hát ở cửa đình làng mình thì phải bỏ tiền mua lại. Vì vậy, Ca trù cửa đình được xem như một tổ chức biểu diễn nghệ thuật chuyên nghiệp từ xa xưa. Đến cuối thế kỷ thứ 19 (khoảng những năm 1900), Ca trù bắt đầu du nhập lên phố thị, các ca quán được hình thành và phát triển song song với hát Cửa đình. Cho đến giữa thế kỷ 20 (khoảng những năm 1950), vì nhiều lý do cho nên hát Cửa đình dần mai một và vắng bóng trong đời sống các làng quê.
Di tích đình Hàng Kênh là không gian lý tưởng để tổ chức các hoạt động văn hóa, nghệ thuật, nhất là nghệ thuật truyền thống. Mỗi dịp đầu xuân mới, đình mở hội cầu phúc tưởng nhớ Đức Vương Ngô Quyền, trước đây thường có biểu diễn hát ả đào, múa hạc gỗ, hát chèo cổ và nhiều trò vui, cầu cả năm “nhân khang, vật thịnh”. Ngày nay, những hoạt động truyền thống đó đang dần được khôi phục. Tại khuôn viên sân đình, các tiết mục múa rối nước, biểu diễn chèo, hát đúm… thu hút đông đảo người dân, du khách vãn cảnh, thưởng thức nghệ thuật. Là nơi chốn linh thiêng, sân đình thường được các trường học trong địa bàn quận lựa chọn làm nơi tổ chức các lễ ra quân cho các đoàn thi học sinh giỏi. Theo Giám đốc Bảo tàng Hải Phòng Bùi Thị Nguyệt Nga, trong Lễ dâng hương kỷ niệm 1080 năm ngày hóa của Đức Vương Ngô Quyền, Bảo tàng tổ chức công phu, bài bản các nghi lễ: Lễ Cáo yết, lễ rước, tế chính, lễ dâng hương và lễ tạ. Phần hội gồm các hoạt động: Gian hàng chợ quê, hát Cửa đình, hát Xẩm, trưng bày hoa lan sinh vật cảnh và triển lãm ảnh nghệ thuật về hoa lan, hội thi chim chào mào hót… Đặc biệt, Bảo tàng dự kiến phối hợp Giáo phường Ca trù Hải Phòng duy trì chầu hát cửa đình vào sáng thứ bảy của tuần cuối tháng, từ tháng Giêng năm Giáp Thìn. “Chúng tôi mong muốn di tích đình Hàng Kênh trở thành “điểm hẹn văn hóa” của người dân và du khách yêu nghệ thuật truyền thống đến thưởng thức mỗi khi có dịp đến với thành phố Hải Phòng”, Giám đốc Bùi Thị Nguyệt Nga bày tỏ.