Đồ Sơn – vùng đất ven biển thơ mộng và nổi tiếng của thành phố Hải Phòng – từ lâu đã là điểm đến không thể bỏ lỡ với hàng vạn du khách mỗi năm. Biển xanh, cát trắng và những khu nghỉ dưỡng hiện đại là điều mà nhiều người biết đến khi nhắc tới Đồ Sơn. Thế nhưng, giữa khung cảnh sôi động của một khu du lịch biển, ít ai ngờ rằng nơi đây còn ẩn chứa một di sản tâm linh thiêng liêng và đầy giá trị lịch sử: Tháp Tường Long – biểu tượng của Phật giáo thời Lý, nằm sừng sững trên đỉnh núi Long Sơn.
Dấu tích ngàn năm từ thời Lý
Tháp Tường Long, còn gọi là chùa Tháp hay tháp Đồ Sơn, được xây dựng vào thời vua Lý Thánh Tông (thế kỷ XI), giai đoạn Phật giáo hưng thịnh và trở thành quốc đạo ở Việt Nam. Theo sử sách “Đại Nam nhất thống chí”, ngọn tháp ban đầu có 9 tầng, cao tới 45m, được dựng trên đỉnh núi cao hơn 100m so với mặt biển – khiến công trình này trở thành một trong những tháp Phật giáo cao nhất thời bấy giờ.
Tháp được xây dựng trên nền đất rộng 1.000m², với cửa hướng Tây – một hướng đặc biệt trong kiến trúc Phật giáo, tượng trưng cho sự giác ngộ và thanh tịnh. Cùng với các công trình nổi tiếng khác như chùa Một Cột, tháp Báo Thiên (Hà Nội), tháp Chương Sơn (Nam Định), tháp Tường Long được xem là một trong những “đại danh lam” tiêu biểu của thời Lý.
Trải qua các triều đại Trần, Lê, ngọn tháp tiếp tục được trùng tu và bảo tồn. Tuy nhiên, đến năm 1804 (thời Nguyễn), tháp bị triều đình cho phá bỏ để lấy gạch xây thành Hải Dương. Sự biến mất của ngọn tháp kỳ vĩ này từng là một mất mát lớn đối với kiến trúc và văn hóa Phật giáo Việt Nam.
Những phát hiện khảo cổ quý giá
Trong hai cuộc khai quật vào năm 1978 và 1998, các nhà khảo cổ học đã làm sống lại quá khứ rực rỡ của tháp Tường Long. Họ phát hiện nền móng tháp được xây theo kiểu giật 3 cấp, có hình vuông với lòng rỗng – thiết kế đặc trưng của kiến trúc Phật giáo thời Lý. Kích thước các cấp nền lần lượt là 7,96m, 7,36m và 6,92m.
Đáng chú ý, phía sau nền móng chính còn có thêm một nền móng giật 2 cấp với kích thước tương đương, cho thấy khu vực này có thể từng là một quần thể tháp rộng lớn chứ không chỉ đơn thuần là một tháp đơn lẻ.
Nhiều hiện vật giá trị cũng được tìm thấy: gạch xây tháp có in hoa văn thời Lý, bệ tượng A-di-đà bằng đá xanh, chân tảng hình hoa sen, và đặc biệt là các con giống bằng đất nung mang hình tượng rồng, phượng, chim thần – biểu tượng của linh thiêng và quyền lực trong văn hóa Việt.
Phục dựng kỳ công – Khôi phục linh hồn quá khứ
Nhằm khôi phục di tích quan trọng này, năm 2007, dự án phỏng dựng tháp Tường Long chính thức được khởi công trên nền di tích cũ với diện tích khoảng 2.000m². Sau hơn 9 năm thi công công phu, công trình hoàn tất đã tái hiện thành công vẻ đẹp uy nghi và linh thiêng của một trong những trung tâm Phật giáo lớn nhất miền Bắc.
Ngọn tháp mới gồm 9 tầng, phần chân tháp hình vuông có bốn lối lên xuống, bên trong đặt tượng Phật A-di-đà ngồi trên đài sen đá. Toàn bộ quần thể kiến trúc được quy hoạch hài hòa, từ Tam quan nội - ngoại đến nhà tiền đường, chính điện và hậu điện, đều mang đậm phong cách Phật giáo thời Lý pha lẫn nét hiện đại. Đặc biệt, chuông chùa nặng tới 1 tấn – bản mô phỏng chuông cổ Vân Bản – được đúc ngay trên đỉnh núi Ngọc với sự tham gia của hàng ngàn tăng ni, Phật tử.
Trong khuôn viên chùa còn có 20 pho tượng đồng nặng hơn 20 tấn, khắc họa các vị Phật và Bồ Tát với thần thái sống động. Điểm nhấn đặc biệt là công trình "Chùa vàng Thiên Trúc" được dát vàng bên trong, mang tính biểu tượng cho sự kết nối giữa Phật giáo cổ truyền và đương đại.
Nơi giao hòa giữa lịch sử, tâm linh và thiên nhiên
Bên cạnh giá trị văn hóa - tâm linh, tháp Tường Long còn là địa điểm lý tưởng cho những ai yêu thích khám phá lịch sử và khảo cổ học. Cạnh tháp là nhà che bia và khu bảo tồn hố khảo cổ 2 tầng, nơi lưu giữ nhiều hiện vật thời Lý có giá trị đặc biệt. Đây là nơi du khách có thể tận mắt chiêm ngưỡng những viên ngói, tảng đá, mảnh gạch… mang dấu ấn hơn 1.000 năm lịch sử.
Không những vậy, vào dịp Tết hay mùa xuân, khung cảnh nơi đây càng trở nên thơ mộng khi hoa mộc lan, hoa đào, hoa bưởi… đồng loạt khoe sắc. Các hoạt động lễ hội, gian hàng đầu xuân, trò chơi dân gian cũng góp phần làm nên không khí rộn ràng và đậm đà bản sắc dân tộc.
Biểu tượng Phật giáo và sức sống văn hóa tâm linh
Tháp Tường Long không chỉ là một công trình kiến trúc, mà còn là biểu tượng cho sự lan tỏa của tư tưởng Phật giáo tại Việt Nam từ thế kỷ XI. Hình ảnh ngọn tháp nhiều tầng như một “cột linh quang” soi sáng đạo pháp, minh chứng cho tầm ảnh hưởng sâu rộng của Phật giáo trong đời sống tinh thần người Việt xưa và nay.
Đây cũng từng là hành cung của các vua thời Lý mỗi khi về vùng biển Đồ Sơn, cho thấy vai trò đặc biệt của nơi này trong cả tâm linh và chính trị.
Ngày nay, chùa tháp Tường Long không chỉ là điểm đến hành hương của đông đảo Phật tử, mà còn là một trong những địa chỉ du lịch tâm linh nổi bật của thành phố Hải Phòng. Du khách đến đây không chỉ tìm thấy sự thanh tịnh trong tâm hồn, mà còn được kết nối với chiều sâu văn hóa, lịch sử dân tộc – một trải nghiệm vừa thiêng liêng, vừa sâu lắng.