Cùng với xu thế hội nhập quốc tế sâu rộng của đất nước và thành phố những năm vừa qua, số lượng người nước ngoài đến Việt Nam, thành phố tham quan, du lịch, học tập, làm việc và cư trú...ngày càng gia tăng mạnh mẽ. Theo đó, các vụ việc liên quan đến người nước ngoài xảy ra trên địa bàn thành phố về vi phạm pháp luật, gây/bị tai nạn giao thông, tử vong, cần hỗ trợ cũng có xu hướng gia tăng về số lượng, phức tạp về tính chất.
Số liệu thống kê trong giai đoạn từ 2016-2021 tại thành phố Hải Phòng có 129 vụ việc liên quan đến người nước ngoài trong đó có 66 trường hợp tử vong, 06 trường hợp gây/bị tai nạn giao thông, 25 trường hợp vi phạm pháp luật và 32 trường hợp cần hỗ trợ. Sau giai đoạn Covid-19, năm 2022 tại thành phố có 29 vụ việc, riêng từ đầu năm 2023 đến nay (8 tháng) thành phố đã có 34 vụ việc trong đó có 19 trường hợp tử vong, 6 trường hợp vi phạm pháp luật, 02 trường hợp gây tai nạn giao thông. Đa số các vụ việc được xử lý theo đúng trình tự, quy định của pháp luật Việt Nam và các Điều ước, Thỏa thuận quốc tế mà nước CHXHCN Việt Nam là thành viên; đồng thời đảm bảo quyền, lợi ích chính đáng đối với người nước ngoài, không để xảy ra tình trạng khiếu nại, khiếu kiện sau khi kết thúc vụ việc, và góp phần duy trì quan hệ tốt đẹp giữa Việt Nam với các nước.
Tuy nhiên, về các quy định pháp lý điều chỉnh việc xử lý các vụ việc liên quan đến người nước ngoài hiện đang nằm rải rác ở nhiều văn bản quy phạm pháp luật, văn bản hướng dẫn khác nhau như: Bộ Luật Tố tụng hình sự ngày 27/11/2015, Luật thi hành tạm giữ, tạm giam ngày 25/11/2015; Luật Hộ tịch ngày 20/11/2014; Thông tư liên bộ của liên ngành Kiểm soát-Nội vụ-Ngoại giao số 01-TTLN ngày 08/9/1988 hướng dẫn việc điều tra, xử lý các vụ vi phạm luật lệ giao thông đường bộ do người, phương tiện giao thông nước ngoài gây ra. Ngoài ra, hiện nay Bộ Ngoại giao cũng chưa có các văn bản quy phạm quy định về giải quyết các vụ việc lãnh sự, mới chỉ dừng lại ở các Công văn hướng dẫn của Cục Lãnh sự theo từng giai đoạn như Công văn số 0202/LS-QHLS ngày 19/01/2018, 1309/LS-QHLS ngày 23/4/2018 về xử lý người nước ngoài tử vong tại địa phương; số 1109/LS-QHLS ngày 12/4/2019 về việc phối hợp xử lý các vụ việc liên quan đến người nước ngoài tại địa phương...Do đó, khi cần xác định trách nhiệm, thẩm quyền và quy trình xử lý từng vụ việc cụ thể (tử vong, tai nạn giao thông, vi phạm pháp luật...) phải tra cứu các nội dung liên quan ở nhiều văn bản quy phạm để làm căn cứ xử lý; chưa kể một số cơ quan, đơn vị liên quan thường xuyên có sự luân chuyển, thay đổi nhân sự, theo đó cán bộ mới sẽ gặp khó khăn trong việc tiếp cận và xử lý vụ việc.
Một số địa bàn thường xuyên xảy ra vụ việc có liên quan đến người nước ngoài, việc xử lý của các cơ quan, đơn vị tương đối kịp thời và đúng quy định. Tuy nhiên, đối với một số địa bàn ít hoặc chưa có các vụ việc xảy ra, các cơ quan, đơn vị cấp cơ sở còn lúng túng trong quá trình xử lý, còn có tình trạng chưa thực hiện đúng quy trình theo quy định của pháp luật Việt Nam và các Điều ước quốc tế mà nước CHXHCN Việt Nam là thành viên.
Đến nay, thành phố chưa ban hành văn bản quy phạm pháp luật quy định về nguyên tắc, quy trình thủ tục, trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị, địa phương liên quan khi xử lý các vụ việc liên quan người nước ngoài xảy ra trên địa bàn thành phố. Điều này dẫn đến việc xử lý các vụ việc chưa nhất quán trong quy trình, chưa phân tách rõ thẩm quyền, trách nhiệm cho từng cơ quan, đơn vị, địa phương để đảm bảo quá trình xử lý chủ động, kịp thời và đúng quy định của pháp luật.
Trên cơ sở các nội dung nêu trên, cần thiết phải ban hành văn bản của Ủy ban nhân dân thành phố quy định rõ nguyên tắc và trách nhiệm phối hợp của từng cơ quan, đơn vị; quy trình thủ tục xử lý các vụ việc liên quan đến người nước ngoài xảy ra trên địa bàn thành phố, tạo hành lang pháp lý chung, thống nhất trong thực hiện, khắc phục cho những tồn tại, hạn chế hiện nay.
Ngày 17/10/2024, Chủ tịch Uỷ ban nhân dân thành phố đã ký và ban hành Quyết định số 26/2024/QĐ-UBND ban hành Quy chế phối hợp xử lý các vụ việc liên quan đến người nước ngoài trên địa bàn thành phố Hải Phòng, là cơ sở pháp lý để các cơ quan, địa phương, đơn vị phối hợp triển khai giải quyết các vụ việc.