Trong bối cảnh toàn cầu hóa và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư diễn ra mạnh mẽ, các đô thị ngày càng đóng vai trò trung tâm trong mạng lưới kinh tế, tài chính, logistics và đổi mới sáng tạo toàn cầu. Khái niệm “thành phố toàn cầu” không còn chỉ gắn với những siêu đô thị như New York, London hay Tokyo mà đang mở rộng tới các thành phố cảng biển, trung tâm logistics và các cực tăng trưởng mới tại châu Á. Trong xu thế đó, Hải Phòng - thành phố cảng lớn nhất miền Bắc Việt Nam - đang đứng trước cơ hội quan trọng để nâng cao vị thế quốc tế, từng bước tham gia vào mạng lưới các đô thị toàn cầu.
Những năm gần đây, Hải Phòng đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, hạ tầng giao thông phát triển mạnh mẽ, năng lực logistics ngày càng mở rộng và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Tuy nhiên, để được ghi nhận như một “thành phố toàn cầu”, Hải Phòng cần được đánh giá trên nhiều hệ thống tiêu chí quốc tế về mức độ kết nối, sức cạnh tranh và khả năng hội nhập toàn cầu. Việc nghiên cứu các chỉ số đánh giá thành phố toàn cầu không chỉ giúp định vị vị trí của Hải Phòng trong hệ thống đô thị quốc tế mà còn là cơ sở quan trọng để hoạch định chiến lược phát triển dài hạn.
Chỉ số kết nối GaWC
Chỉ số đánh giá thành phố toàn cầu của GaWC (báo cáo GaWC, 2020)
(Nguồn: Internet)
GaWC (Globalization and World Cities Research Network) là một trong những hệ thống đánh giá “thành phố toàn cầu” có uy tín hàng đầu hiện nay, được xây dựng bởi Đại học Loughborough (Vương quốc Anh). Khác với nhiều bộ chỉ số chỉ tập trung vào quy mô kinh tế hay dân số, GaWC nhấn mạnh đến “mức độ kết nối toàn cầu” của một đô thị thông qua mạng lưới các dịch vụ cao cấp mang tính quốc tế như tài chính, ngân hàng, luật, kế toán, quảng cáo, kiểm toán và tư vấn quản trị.
GaWC cho rằng một thành phố toàn cầu không chỉ là nơi có nền kinh tế lớn mà quan trọng hơn là khả năng tham gia vào mạng lưới điều phối kinh tế thế giới. Những đô thị càng tập trung nhiều tập đoàn dịch vụ quốc tế thì càng có khả năng kết nối dòng vốn, tri thức, thông tin và thương mại toàn cầu. Vì vậy, chỉ số GaWC phản ánh rất rõ “vị thế hội nhập” và vai trò của một thành phố trong hệ thống kinh tế toàn cầu.
Theo hệ thống phân loại của GaWC, các đô thị được chia thành các nhóm Alpha, Beta và Gamma. Trong đó, nhóm Alpha là các trung tâm điều phối kinh tế toàn cầu như London, New York, Tokyo hay Singapore; nhóm Beta là các đô thị có mức độ hội nhập quốc tế cao và giữ vai trò kết nối khu vực; còn nhóm Gamma là các trung tâm đô thị có ảnh hưởng ở cấp độ khu vực hoặc quốc gia.
Theo bảng xếp hạng năm 2024, Việt Nam hiện có hai thành phố được GaWC xếp hạng là Thành phố Hồ Chí Minh thuộc nhóm Beta+ và Hà Nội thuộc nhóm Beta. Trong khi đó, Hải Phòng chưa được đưa vào hệ thống đánh giá này. Điều đó phản ánh thực tế rằng, dù sở hữu lợi thế vượt trội về cảng biển và logistics, Hải Phòng vẫn chưa hình thành đầy đủ hệ sinh thái dịch vụ quốc tế cao cấp - yếu tố cốt lõi của một thành phố toàn cầu hiện đại.
Tuy nhiên, nếu xét dưới góc độ kết nối logistics và hàng hải quốc tế, Hải Phòng đang có nhiều nền tảng thuận lợi để từng bước nâng cao vị trí trong mạng lưới đô thị toàn cầu. Việc phát triển khu thương mại tự do, trung tâm logistics quốc tế, các dịch vụ tài chính - bảo hiểm hàng hải và hệ sinh thái kinh tế biển hiện đại có thể trở thành động lực quan trọng để Hải Phòng từng bước tiếp cận các tiêu chí của GaWC trong tương lai.
Chỉ số các thành phố toàn cầu của Oxford Economics
Khác với GaWC thiên về khả năng kết nối dịch vụ quốc tế, Oxford Economics đánh giá đô thị trên cơ sở tổng hợp nhiều yếu tố như quy mô kinh tế, năng suất lao động, môi trường đầu tư kinh doanh, chất lượng sống, khả năng chống chịu và phát triển bền vững.
Chỉ số thành phố toàn cầu 2024-2025 của Oxford Economics (Nguồn: Internet)
Bộ chỉ số này phản ánh “năng lực phát triển tổng thể” của một đô thị trong dài hạn. Một thành phố không chỉ cần tăng trưởng nhanh mà còn phải có khả năng duy trì chất lượng sống, phát triển nguồn nhân lực và tạo ra môi trường cạnh tranh quốc tế bền vững.
Đối với Hải Phòng, nhiều tiêu chí trong hệ thống đánh giá của Oxford Economics đang cho thấy những tín hiệu tích cực. Thành phố duy trì tốc độ tăng trưởng GRDP ở mức cao trong nhiều năm liên tiếp, là một trong những cực tăng trưởng quan trọng của miền Bắc. Quy mô nền kinh tế ngày càng mở rộng, trong khi năng lực logistics và công nghiệp chế tạo phát triển mạnh nhờ sự hiện diện của nhiều tập đoàn đa quốc gia.
Đặc biệt, Hải Phòng đang trở thành trung tâm thu hút FDI hàng đầu cả nước với sự tham gia của các doanh nghiệp lớn trong lĩnh vực công nghệ cao, điện tử và sản xuất thông minh. Điều này cho thấy khả năng tham gia ngày càng sâu hơn của thành phố vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Tuy nhiên, xét theo tiêu chuẩn của Oxford Economics, Hải Phòng vẫn cần tiếp tục cải thiện chất lượng hạ tầng đô thị, dịch vụ công, môi trường sống và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo. Đây là những yếu tố quyết định để một đô thị có thể chuyển từ mô hình tăng trưởng công nghiệp sang mô hình đô thị sáng tạo và phát triển bền vững.
Chỉ số năng lực thành phố toàn cầu GPCI
Global Power City Index (GPCI) do Viện Mori Memorial (Nhật Bản) xây dựng là một trong những bộ chỉ số có ảnh hưởng lớn trong nghiên cứu về đô thị toàn cầu. GPCI đánh giá sức mạnh cạnh tranh của các thành phố dựa trên 6 lĩnh vực gồm: kinh tế, nghiên cứu và phát triển, văn hóa - giao lưu, môi trường sống, khả năng tiếp cận và môi trường tự nhiên.
Chỉ số năng lực thành phố toàn cầu GPCI (Nguồn: LinkedIn)
Điểm nổi bật của GPCI là tiếp cận đô thị dưới góc độ “sức hấp dẫn tổng hợp”. Một thành phố toàn cầu không chỉ mạnh về kinh tế mà còn phải có khả năng thu hút chuyên gia, nhà đầu tư, khách du lịch và cộng đồng quốc tế đến sinh sống, học tập và làm việc.
Đối với Hải Phòng, đây là bộ chỉ số tương đối phù hợp vì phản ánh khá đầy đủ các lợi thế đặc trưng của thành phố cảng biển. Trong đó, nổi bật nhất là tiêu chí “khả năng tiếp cận” nhờ hệ thống giao thông đa phương thức gồm cảng biển, sân bay quốc tế, đường cao tốc, đường sắt và đường thủy nội địa. Đây là lợi thế hiếm có của Hải Phòng so với nhiều địa phương khác ở Việt Nam.
Bên cạnh đó, việc UNESCO công nhận Vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà và Quần thể di tích, danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản thế giới cũng góp phần nâng cao giá trị văn hóa và sức hút quốc tế của thành phố.
Tuy nhiên, Hải Phòng vẫn còn khoảng cách lớn ở các tiêu chí về nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và thu hút nguồn nhân lực quốc tế chất lượng cao. Đây là những lĩnh vực mà các đô thị hàng đầu châu Á như Singapore, Tokyo hay Thượng Hải đang có ưu thế vượt trội.
Chỉ số thành phố toàn cầu của A.T. Kearney
Global Cities Index của A.T. Kearney đánh giá mức độ ảnh hưởng quốc tế của thành phố dựa trên 5 nhóm tiêu chí gồm: hoạt động kinh doanh, vốn con người, trao đổi thông tin, trải nghiệm văn hóa và mức độ tham gia chính trị quốc tế.
Chỉ số thành phố toàn cầu của A.T. Kearney (Nguồn: LinkedIn)
Khác với GaWC thiên về kết nối kinh tế, chỉ số của A.T. Kearney nhấn mạnh “tầm ảnh hưởng quốc tế tổng hợp” của đô thị. Một thành phố toàn cầu phải vừa là trung tâm kinh doanh, vừa là nơi hội tụ tri thức, văn hóa, thông tin và các hoạt động ngoại giao quốc tế.
Trong những năm gần đây, Hải Phòng có bước phát triển mạnh về hoạt động kinh doanh và thu hút đầu tư quốc tế. Thành phố hiện là một trong những trung tâm công nghiệp, logistics và xuất nhập khẩu lớn nhất Việt Nam. Đồng thời, Hải Phòng cũng mở rộng đáng kể quan hệ hợp tác quốc tế với nhiều địa phương, tổ chức và doanh nghiệp toàn cầu.
Tuy nhiên, các tiêu chí về vốn con người, trao đổi tri thức và dịch vụ tài chính quốc tế vẫn là điểm hạn chế. Thành phố chưa hình thành rõ nét các trung tâm tài chính, R&D hay hệ sinh thái đổi mới sáng tạo mang tầm khu vực. Điều này cho thấy Hải Phòng cần có chiến lược dài hạn về giáo dục quốc tế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao và kinh tế tri thức.
Chỉ số kết nối vận tải container đường biển của UNCTAD
Đối với một thành phố cảng như Hải Phòng, chỉ số kết nối vận tải container đường biển của UNCTAD có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Chỉ số này phản ánh mức độ kết nối của hệ thống cảng biển với mạng lưới vận tải hàng hải toàn cầu thông qua số tuyến vận tải, số hãng tàu quốc tế, quy mô tàu container và tần suất kết nối quốc tế.
Chỉ số kết nối vận tải container đường biển của UNCTAD (Nguồn: unctad.org)
Đây là chỉ số đo “năng lực hội nhập logistics” của một nền kinh tế hoặc đô thị. Thành phố nào có mức độ kết nối hàng hải càng cao thì càng thuận lợi trong thương mại quốc tế, giảm chi phí logistics và nâng cao sức cạnh tranh xuất nhập khẩu.
Hiện nay, Hải Phòng là trung tâm cảng biển lớn nhất miền Bắc với hệ thống cảng nước sâu Lạch Huyện có khả năng tiếp nhận tàu trọng tải lớn đi trực tiếp tới châu Âu và Bắc Mỹ. Thành phố cũng nằm trong nhóm các cảng có sản lượng container lớn nhất Việt Nam, giữ vai trò trung tâm logistics của vùng Bắc Bộ.
Trong tương lai, việc mở rộng hệ thống cảng biển, phát triển logistics thông minh và kết nối với tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng sẽ giúp thành phố nâng cao đáng kể vị trí trong mạng lưới vận tải toàn cầu.
Chỉ số kết nối hàng không của IATA
Chỉ số kết nối hàng không của Hiệp hội Vận tải Hàng không Quốc tế (IATA) phản ánh mức độ hội nhập quốc tế của một đô thị thông qua mạng lưới hàng không.
Chỉ số kết nối hàng không của IATA (Nguồn: LinkedIn)
Bản chất của chỉ số này nằm ở khả năng kết nối con người, hàng hóa, du lịch và thương mại quốc tế. Một thành phố có kết nối hàng không mạnh sẽ có lợi thế lớn trong thu hút đầu tư, phát triển dịch vụ và giao lưu quốc tế.
Hiện nay, sân bay quốc tế Cát Bi đang được đầu tư mở rộng nhằm nâng cao công suất vận tải hành khách và hàng hóa. Đây là yếu tố quan trọng giúp Hải Phòng tăng cường liên kết với các trung tâm kinh tế lớn trong khu vực như Hàn Quốc, Trung Quốc, Nhật Bản và Đông Nam Á.
Trong dài hạn, nếu hình thành thêm các đường bay quốc tế trực tiếp và logistics hàng không hiện đại, Hải Phòng có thể trở thành một cực tăng trưởng mới của vùng Bắc Bộ.
Chỉ số kết nối toàn cầu DHL
DHL xây dựng chỉ số kết nối toàn cầu dựa trên mức độ lưu chuyển hàng hóa, vốn, thông tin và con người giữa các quốc gia và đô thị.
Chỉ số kết nối toàn cầu DHL (Nguồn: Moneycontrol.com)
Khác với các chỉ số chỉ tập trung vào kinh tế hoặc hạ tầng, DHL đánh giá “mức độ toàn cầu hóa thực chất” của một địa phương. Thành phố nào có dòng chảy quốc tế càng mạnh thì càng có khả năng tham gia sâu vào mạng lưới kinh tế thế giới.
Đối với Hải Phòng, lợi thế nổi bật hiện nay là dòng hàng hóa và đầu tư quốc tế nhờ hệ thống cảng biển, khu công nghiệp và logistics phát triển mạnh. Tuy nhiên, khả năng kết nối về công nghệ, tri thức và dịch vụ chất lượng cao vẫn còn hạn chế so với các trung tâm toàn cầu trong khu vực.
Điều này cho thấy thành phố cần tiếp tục thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển kinh tế số và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực để mở rộng khả năng kết nối toàn cầu trên nhiều lĩnh vực.
Chỉ số năng lực cạnh tranh cấp tỉnh (PCI) và Chỉ số cải cách hành chính (PAR Index)
Mặc dù là các chỉ số trong nước, nhưng PCI và PAR Index phản ánh khá rõ năng lực điều hành, môi trường đầu tư kinh doanh và hiệu quả quản trị đô thị của địa phương.
Đây là những chỉ số đo “chất lượng thể chế” - yếu tố ngày càng đóng vai trò quyết định trong cạnh tranh toàn cầu giữa các đô thị. Một thành phố muốn thu hút đầu tư quốc tế và phát triển bền vững cần có nền hành chính minh bạch, hiệu quả và thân thiện với doanh nghiệp.
Trong nhiều năm liên tiếp, Hải Phòng thuộc nhóm dẫn đầu cả nước về PCI và PAR Index. Điều này cho thấy thành phố có nền tảng quản trị tốt, quyết tâm cải cách mạnh mẽ và môi trường đầu tư thuận lợi.
Đây là lợi thế rất quan trọng trong bối cảnh cạnh tranh thu hút FDI ngày càng gay gắt. Đồng thời, cũng là cơ sở để Hải Phòng từng bước chuyển từ mô hình “chính quyền quản lý” sang “chính quyền kiến tạo phát triển”, phù hợp với yêu cầu của một đô thị hội nhập quốc tế hiện đại.
Nhìn tổng thể từ các hệ thống chỉ số quốc tế như GaWC, Oxford Economics, GPCI, A.T. Kearney, UNCTAD, IATA hay DHL có thể thấy Hải Phòng đang hội tụ nhiều điều kiện để từng bước tham gia sâu hơn vào mạng lưới các đô thị toàn cầu. Thành phố không chỉ giữ vai trò là trung tâm cảng biển lớn nhất miền Bắc mà còn đang nổi lên như một cực tăng trưởng chiến lược về công nghiệp công nghệ cao, logistics, thương mại quốc tế và kinh tế biển của Việt Nam.
Điểm mạnh nổi bật của Hải Phòng nằm ở vị trí địa - kinh tế đặc biệt, hệ thống hạ tầng giao thông đa phương thức đồng bộ, năng lực logistics ngày càng mở rộng, môi trường đầu tư cải thiện mạnh mẽ cùng tốc độ tăng trưởng kinh tế thuộc nhóm dẫn đầu cả nước. Việc thành phố liên tục thu hút các tập đoàn đa quốc gia, mở rộng quan hệ đối ngoại quốc tế và tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu cho thấy vai trò kết nối quốc tế của Hải Phòng ngày càng lớn.