Nằm cách trung tâm huyện Kiến Thụy (Hải Phòng) khoảng 4km, sát bên trục quốc lộ chính, Đền Mõ là một trong những di tích lịch sử - văn hóa nổi bật và lâu đời của thành phố Cảng. Nơi đây không chỉ là điểm đến tâm linh linh thiêng, mà còn là minh chứng sống động cho dòng chảy lịch sử, văn hóa truyền thống và tín ngưỡng dân gian được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
Vị công chúa tu hành và sự tích hình thành Đền Mõ
Đền Mõ thờ Công chúa Quỳnh Trân, con gái vua Trần Thánh Tông, một nhân vật có công lớn với quê hương và đất nước. Theo Ngọc phả chép về vị thượng đẳng thần triều Trần, năm 1279, sau khi nhường ngôi cho con trai là Trần Nhân Tông, Thượng hoàng Trần Thánh Tông có ý định gả chồng cho công chúa. Tuy nhiên, bà không màng vinh hoa phú quý mà nguyện dâng đời mình cho đạo Phật, quyết tâm xuất gia tu hành.
Trên hành trình tìm nơi dựng chùa tu tập, Công chúa Quỳnh Trân dừng chân tại xã Nghi Dương (nay là xã Ngũ Phúc, huyện Kiến Thụy), cảm nhận được địa thế đất trời linh thiêng – núi non hùng vĩ, sông nước bao la như hình chim đang bay. Năm 1284, bà lập am nhỏ thờ Phật, ngày đêm hương khói, sau đó mở rộng thành chùa, đúc chuông, tạc tượng và khai khẩn ruộng đất, phát tiền hỗ trợ dân chúng canh tác. Nhờ đó, vùng đất Nghi Dương trở nên trù phú, nhân dân ấm no, an cư lạc nghiệp.
Trong quá trình chăm lo nông trang, quản lý số lượng lớn nô bộc và điền sản, công chúa lập ra một phương thức đặc biệt: bà dựng một quán nhỏ bên chùa, dùng tiếng mõ làm hiệu lệnh phân biệt công việc và giờ giấc sinh hoạt. Tiếng mõ vang lên ở chùa báo hiệu giờ nghỉ ăn uống, tiếng mõ từ quán là tín hiệu có việc cần làm. Thậm chí, khi có giặc cướp, dân làng cũng tụ họp theo hiệu lệnh từ tiếng mõ. Từ đó, người dân quen gọi nơi này là chùa Mõ, quán Mõ, và sau khi công chúa mất, lập đền thờ bên cạnh, gọi là Đền Mõ.
Công chúa Quỳnh Trân mất vào tháng 11 năm Mậu Thân (1288). Thi hài bà được đưa về chùa Tư Phúc tại kinh thành để an táng. Vua Trần Anh Tông ban sắc phong tôn bà là “Trần Triều A Nương Thiên Thụy Quỳnh Trân Công chúa”, đồng thời cấp tiền bạc cho năm xã rước sắc về lập đền thờ tại quê nhà. Đền Mõ từ đó ra đời và được gìn giữ đến ngày nay như một biểu tượng của lòng biết ơn và kính trọng với người có công.
Quần thể kiến trúc cổ kính, hài hòa với thiên nhiên
Đền Mõ cùng với chùa Mõ tạo thành một quần thể kiến trúc thống nhất trong khuôn viên rộng hơn 12.700m². Lối vào đền là con đường nhỏ dẫn thẳng qua cổng Tam quan – còn gọi là thần đạo – tạo cảm giác thiêng liêng và trang nghiêm. Bên cạnh đền là cây gạo cổ thụ hơn 700 năm tuổi, tán lá sum suê, tương truyền chính công chúa Quỳnh Trân đã trồng, là nhân chứng sống cho lịch sử của vùng đất này.
Kiến trúc đền gồm ba toà nhà chính, bố cục theo kiểu “Tiền nhất – Hậu đinh” phổ biến trong kiến trúc đền miếu cổ Việt Nam. Từ ngoài vào là 5 gian tiền đường (cung đệ tam), tiếp đến là 5 gian đại bái (cung đệ nhị) và 2 gian hậu cung hình chuôi vồ. Các toà nhà nối liền nhau, thiết kế chắc chắn, kiên cố với hệ thống tường hồi, cột gỗ lim, mái ngói cong vút và hoa văn tinh xảo.
Trong hậu cung, tượng công chúa Quỳnh Trân được đặt trong khám, là nơi linh thiêng nhất của ngôi đền. Trải qua hơn 700 năm thăng trầm, ngôi đền vẫn giữ được nét cổ kính, tôn nghiêm như buổi ban đầu, là nơi người dân đến dâng hương, cầu phúc, tìm về sự thanh tịnh giữa cuộc sống hiện đại xô bồ.
Lễ hội Đền Mõ – Nét văn hóa dân gian đặc sắc
Lễ hội Đền Mõ diễn ra vào ngày 12 tháng 2 âm lịch hàng năm, kéo dài trong ba ngày với nhiều hoạt động văn hóa đặc sắc. Mở đầu là nghi lễ dâng hương, tưởng niệm công lao của công chúa Quỳnh Trân – người được tôn làm Thành Hoàng làng. Sau phần lễ là phần hội sôi nổi, thu hút đông đảo người dân địa phương và du khách thập phương.
Các hoạt động nổi bật gồm: rước sắc phong Thành Hoàng, hội vật cầu đảo, thi cờ người, chọi gà, đánh tổ tôm điếm… tạo nên bầu không khí náo nhiệt, vui tươi mà vẫn giữ nét trang nghiêm. Đây không chỉ là dịp tưởng nhớ công đức tiền nhân, mà còn là nơi gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa phi vật thể vô giá của cộng đồng.
Nơi lưu giữ ký ức, nuôi dưỡng tâm hồn
Lễ hội Đền Mõ, qua bao thế hệ, vẫn được người dân địa phương duy trì và phát triển. Đây không chỉ là hoạt động mang tính tâm linh mà còn là hình thức sinh hoạt văn hóa cộng đồng đậm đà bản sắc dân tộc. Thông qua lễ hội, trí tuệ, đạo lý, tình cảm và thẩm mỹ của nhân dân được thể hiện rõ nét; đồng thời góp phần gìn giữ truyền thống, giáo dục thế hệ trẻ về lòng biết ơn, sự tri ân những người có công với dân, với nước.
Đền Mõ – với những huyền thoại truyền đời, kiến trúc cổ kính, lễ hội truyền thống và vẻ đẹp yên bình – là điểm đến không thể bỏ qua khi đặt chân đến Hải Phòng. Dù bạn là người mộ đạo, người yêu lịch sử hay chỉ đơn giản là muốn tìm nơi thanh tịnh để lắng lòng, Đền Mõ đều mang lại những trải nghiệm sâu sắc và giá trị tinh thần bền lâu.
Nếu có dịp về Kiến Thụy, hãy một lần ghé thăm Đền Mõ – nơi lưu giữ hồn quê, nơi hội tụ khí thiêng trời đất và lòng dân – để cảm nhận sự thanh tịnh, linh thiêng và vẻ đẹp văn hóa truyền thống Việt Nam.