Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà là khu vườn sinh thái, khu bảo tồn thiên nhiên độc đáo, cùng hệ thống núi đã vôi karst diễn tiến từ các dãy núi cao xuống đến biển, các hang động phong phú, hệ sinh thái đặc trưng kết hợp với âm thanh của sóng, của nhịp sống dân cư, tạo nên phong cảnh kỳ vĩ, tràn đầy sức sống. Với những giá trị nổi bật toàn cầu, vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà được Ủy ban Di sản thế giới ghi danh vào Danh sách Di sản thiên nhiên thế giới năm 2023 với 02 tiêu chí thẩm mỹ và địa mạo, địa chất. Vẻ đẹp tuyệt mỹ được thế giới công nhận cho vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà chính là một phần thưởng vô cùng to lớn, một ‘bước ngoặt’ không những tạo nên những giá trị mới cho di sản của Việt Nam nói chung, cho thành phố Hải Phòng, tỉnh Quảng Ninh nói riêng, mà còn mang lại những cơ hội, triển vọng phát triển ‘đột phá’ của ngành du lịch. Song song với đó, cũng đặt ra những thách thức ‘không nhỏ’ trong quá trình bảo vệ và phát huy giá trị di sản giữa hai địa phương Hải Phòng và Quảng Ninh.
Lan Hạ xanh (Bảo Nguyễn)
Giải bài toán hài hòa giữa lợi ích kinh tế và bảo tồn
Di sản như một loại “tài sản đặc biệt” mà về mặt giá trị không hề bị suy giảm, ngược lại còn được gia tăng theo thời gian. Nếu có sự nhìn nhận và định hướng đúng đắn, di sản sẽ phát huy những giá trị vô cùng to lớn. Danh hiệu 'Di sản Thế giới được UNESCO công nhận có thể là thỏi nam châm thu hút khách du lịch, các nhà đầu tư cũng như các nguồn tài trợ bảo tồn. Đây chính là động lực để các cấp quản lý địa phương phát triển những chính sách du lịch có trách nhiệm và bền vững. Du lịch bền vững chính là sự phát triển du lịch đáp ứng được các nhu cầu hiện tại mà không làm tổn hại đến khả năng đáp ứng nhu cầu về du lịch của tương lai.
Trải nghiệm du lịch sinh thái tại làng Việt Hải (Trọng Luân)
Du lịch di sản thế giới phát triển góp phần làm giàu cho kinh tế địa phương, tái đầu tư vào việc bảo tồn thúc đẩy chính cộng đồng dân cư địa phương bảo vệ di sản. Sau khi được ghi danh, một hiệu ứng nhãn tiền của danh hiệu mang lại đó là lượng khách du lịch tăng lên ngày càng nhanh.
Quần đảo Cát Bà là vùng ven biển được đánh giá là dễ bị tổn thương. Quan điểm xuyên suốt của thành phố là kết hợp hài hòa giữa bảo tồn thiên nhiên với phát triển bền vững. Trong đó các giá trị tự nhiên và nhân văn được bảo tồn phục vụ cho nhu cầu của con người, và các lợi ích thu được từ việc khai thác, sử dụng tài nguyên thiên nhiên sẽ đóng góp trở lại cho công tác bảo tồn. Khu vực quần đảo Cát Bà đang ở trong giai đoạn phát triển cực kỳ quan trọng với nhiều cơ hội và thách thức đan xen và bất kỳ hoạt động phát triển du lịch nào ở khu vực này trong tương lai cũng cần phải được qui hoạch cẩn trọng để không ảnh hưởng đến cảnh quan, môi trường sinh thái độc đáo. Thành phố Hải Phòng đã và đang kịp thời triển khai nhiều giải pháp giúp cân bằng giữa 2 lợi ích này như phê duyệt Quy hoạch tổng thể phát triển Quần đảo Cát Bà đến năm 2020 tầm nhìn 2050, tháo dỡ, sắp xếp lại các cơ sở nuôi trồng thủy sản trên các vịnh thuộc quần đảo Cát Bà, kiểm soát chặt chẽ chất lượng xây dựng các công trình du lịch, nâng cấp tàu tham quan du lịch đảm bảo chất lượng, ban hành các quy định/quy chế về quản lý du lịch và các văn bản liên quan giải quyết vấn đề săn bắt và khai thác trái phép tài nguyên…song song với đầu tư phát triển cơ sở hạ tầng, nhà máy xử lý rác thải, nước thải, thúc đẩy liên kết vùng với tỉnh Quảng Ninh. Mục tiêu hướng tới đưa quần đảo Cát Bà trở thành điểm đến du lịch “xanh” đẳng cấp quốc tế dựa trên nguyên tắc của du lịch bền vững mà nòng cốt là du lịch sinh thái và du lịch cộng đồng, xứng đáng với vị thế và tiềm năng trong mối quan hệ phát triển hữu cơ với vịnh Hạ Long, có đóng góp tích cực hơn vào phát triển kinh tế, xã hội của thành phố Hải Phòng, huyện Cát Hải và phát triển của du lịch Việt Nam giai đoạn đến năm 2025 và tầm nhìn đến 2050.
Chung tay quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà
Khởi nguồn từ ý tưởng đưa riêng quần đảo Cát Bà trở thành di sản thiên nhiên thế giới; đến quá trình thực hiện khuyến nghị của Ủy ban di sản thế giới rằng: “Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà là một chỉnh thể”, để đảm bảo tính toàn vẹn và bổ sung giá trị cho di sản này, thành phố Hải Phòng và tỉnh Quảng Ninh đã phối hợp triển khai xây dựng hồ sơ cũng như quá trình vận động đề cử.
Trong quá trình xây dựng hồ sơ, đã có những căng thẳng, thách thức khó khăn từ chủ quan đến khách quan như: từ dịch bệnh Covid-19, chiến sự Nga - Ucraina chưa từng có tiền lệ, thậm chí rơi vào thế “ngàn cân treo sợi tóc” khi Ủy ban di sản thế giới đề nghị hoãn xét hồ sơ đề cử để nghiên cứu điều chỉnh, bổ sung với những đánh giá vô cùng khắt khe của mạng lưới các nhà khoa học trên toàn thế giới thuộc Liên minh Bảo tồn thiên nhiên quốc tế.
Nhìn nhận và đối diện với những khó khăn trước mắt, thành phố Hải Phòng và tỉnh Quảng Ninh đã tham vấn ý kiến từ những chuyên gia trong nước và quốc tế để tìm lời giải cho bài toán khó. Với khoảng gần 20 cuộc làm việc trong nước với các đại sứ quán, 20 cuộc làm việc với đại diện của các nước thành viên của Ủy ban Di sản thế giới tại Cộng hoà Pháp, đặc biệt là gần 30 buổi tiếp xúc, trao đổi, thảo luận, giải trình để chứng mình, làm rõ giá trị di sản của di sản đề cử bên lề trước và trong kỳ họp 45 tại Ả - Rập - Xê - Út với các bên liên quan. Và vô cùng tự hào, đúng 21h39 phút, tiếng búa của Chủ tịch kỳ họp đã vang lên thông qua đề cử mở rộng vịnh Hạ Long bao gồm cả quần đảo Cát Bà để trở thành di sản thiên nhiên thế giới với sự đồng thuận tuyệt đối của 21/21 quốc gia thành viên của Ủy ban di sản thế giới. Kết quả là một món quà xứng đáng cho cuộc hành trình bền bỉ với sự quyết tâm của cả hệ thống chính trị từ trung ương tới 2 địa phương (tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng).
Đoàn Việt Nam tại Kỳ họp 45 của Ủy ban di sản thế giới
(Ban Quản lý di sản thiên nhiên quần đảo Cát Bà)
Vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà trở thành di sản thế giới đi theo đúng xu thế mới của thế giới, đúng tư tưởng, ý chí của UNESCO khi hướng tới việc quản lý toàn vẹn di sản liên vùng, liên quốc gia. Dấu mốc này là một bước khởi đầu mở ra một giai đoạn hợp tác và phát triển toàn diện và sâu rộng hơn, mang lại lợi ích to lớn cho chính cộng đồng địa phương nơi có di sản.
Thành công của di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà là vô cùng quan trọng, sẽ giúp bảo vệ lâu dài và quản lý bền vững tính toàn vẹn cho công cuộc bảo tồn và phát huy giá trị di sản thiên nhiên thế giới nói chung và của Việt Nam nói riêng. Việc công nhận của UNESCO đối với Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà mở ra nhiều cơ hội cho thành phố Hải Phòng và tỉnh Quảng Ninh, nhưng cũng đồng nghĩa với việc 2 tỉnh, thành phố có rất nhiều công việc phải làm. Bởi, đây là di sản thiên nhiên thế giới đầu tiên tại Việt Nam trải rộng trên địa bàn của hai địa phương - vấn đề quản lý di sản vật thể liên tỉnh trong thực tế trước nay chưa có.
Trên bình diện quốc tế, Vịnh Hạ Long đã được UNESCO ghi danh là Di sản thiên nhiên thế giới năm 1994 và 2000, Quần đảo Cát Bà được UNESCO ghi danh là Khu Dự trữ sinh quyển thế giới năm 2004. Trên bình diện quốc gia, Chính phủ Việt Nam đã xếp hạng Vịnh Hạ Long là Danh lam thắng cảnh quốc gia từ năm 1962 và Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt năm 2009, Quần đảo Cát Bà được công nhận là Vườn quốc gia năm 1986, Khu bảo tồn biển năm 2003 và được xếp hạng Danh lam thắng cảnh quốc gia đặc biệt năm 2012. Theo đó, Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà được bảo vệ hiệu quả thông qua các luật có liên quan của Nhà nước và các Nghị định của Chính phủ như: Luật Di sản văn hóa, Luật Đa dạng sinh học, Luật Lâm nghiệp, Luật Du lịch, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Thủy sản,... Trên cơ sở các luật đó, mọi hoạt động diễn ra trong khu vực Di sản mà có khả năng tác động tới giá trị của di sản cần có sự thông qua của Bộ Văn hóa, Thể Thao và Du lịch và các Bộ, ngành liên quan. Không những thế, công tác quản lý và bảo tồn Di sản còn được tăng cường thông qua các quy định, quy hoạch tổng thể và các kế hoạch hành động của riêng tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng. Những định hướng dài hạn cho công tác quản lý di sản tập trung vào các vấn đề: bảo đảm nguyên vẹn giá trị cảnh quan thiên nhiên, giá trị địa chất, địa mạo và môi trường của di sản; các cơ chế chính sách; quản lý giám sát chặt chẽ các hoạt động kinh tế - xã hội; ứng dụng khoa học công nghệ vào quản lý di sản; tăng cường nghiên cứu làm rõ các giá trị của di sản; nâng cao năng lực quản lý di sản; giáo dục ý thức cộng đồng, thu hút họ cùng tham gia quản lý và bảo vệ di sản.
Hiện nay, vịnh Hạ Long được trực tiếp bảo vệ, quản lý bởi Ban Quản lý vịnh Hạ Long; quần đảo Cát Bà được bảo vệ, quản lý bởi Ban Quản lý Di sản thiên nhiên quần đảo Cát Bà (trong đó nguồn nhân lực chính là Ban Quản lý Vườn quốc gia Cát Bà, Ban Quản lý Khu Dự trữ sinh quyển thế giới quần đảo Cát Bà, Ban Quản lý các vịnh thuộc quần đảo Cát Bà). Các đơn vị này căn cứ vào chức năng nhiệm vụ được giao và các quy định của pháp luật Việt Nam và quốc tế có liên quan để triển khai, thực hiện các hoạt động quản lý, bảo vệ di sản. Công tác quản lý thường xuyên di sản còn có sự tham gia, phối hợp tích cực của các cấp, các ngành thành phố liên quan và cộng đồng địa phương nhằm giám sát các hoạt động văn hóa, kinh tế - xã hội diễn ra tại khu di sản, giữ vững giá trị nổi bật toàn cầu, duy trì tính toàn vẹn của di sản.
Hai địa phương đã và đang triển khai nhiều hoạt động trên cơ sở Quy chế phối hợp số 01 từ ngày 18/7/2013 nhằm quản lý, bảo tồn và phát huy giá trị vịnh Hạ Long và các vịnh thuộc quần đảo Cát Bà. Cùng với đó, hoạt động hợp tác được thực hiện ở mức cơ quan cao nhất giữa Ban Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Ninh và Ban Thường vụ Thành ủy Hải Phòng.
Trong thời gian tới, thành phố Hải Phòng sẽ cùng với tỉnh Quảng Ninh tiếp tục dành sự ưu tiên để tăng cường các cơ chế, chính sách quản lý, bảo vệ di sản thế giới, các chương trình nghiên cứu khoa học làm rõ giá trị di sản, hoàn thiện kế hoạch quản lý di sản, đánh giá sức tải du lịch, nâng cao năng lực quản lý và tăng cường mạng lưới các Khu Di sản Thế giới hướng tới triển khai có hiệu quả Quyết định số 45 của Ủy ban Di sản thế giới để cùng các khu di sản thế giới ở Việt Nam tiếp tục đóng góp cho các chiến lược phát triển quốc gia, cũng như các chiến lược phát triển của địa phương và góp phần thực hiện mục tiêu Phát triển bền vững của UNESCO
Nhằm gìn giữ, bảo tồn và phát huy những giá trị ngoại hạng toàn cầu vốn có của vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà, tỉnh Quảng Ninh và thành phố Hải Phòng tiếp tục quyết tâm phối hợp chặt chẽ trong công tác quản lý, mở ra một trang mới cho di sản thế giới vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà. Tất cả hướng tới mục tiêu chung tạo ra một môi trường du lịch văn minh, đời sống xã hội, dịch vụ du lịch và cộng đồng dân cư sống nhờ biển, ngư dân được bảo vệ, không xâm hại di sản và phát triển vùng kinh tế du lịch trọng điểm của phía Bắc.