Cùng với quá trình toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế diễn ra ngày càng mạnh mẽ, có quan hệ mật thiết với đời sống kinh tế, chính trị, xã hội thế giới, di cư quốc tế đang có xu hướng gia tăng nhanh chóng về số lượng trong thời gian gần đây. Theo thống kê của Liên Hợp quốc, số lượng người di cư quốc tế trên toàn thế giới tăng từ 150 triệu người (năm 2000) lên 281 triệu người (năm 2020), chiếm 3,6% dân số thế giới và được dự đoán sẽ tiếp tục tăng lên con số 405 triệu người vào năm 2050, chiếm 7% dân số toàn cầu.
Dòng người di cư quốc tế chịu tác động mạnh mẽ từ nhiều yếu tố chủ quan và khách quan với mối quan hệ biến chứng, quyết định động lực, khả năng và quá trình di cư. Về mặt chủ quan, hoạt động di cư được thực hiện nhằm đáp ứng nhu cầu của bản thân trong giáo dục, nghề nghiệp trên cơ sở mong muốn nâng cao chất lượng cuộc sống. Bên cạnh yếu tố cốt lõi đó, các yếu tố khách quan đóng vai trò động lực, góp phần thúc đẩy quá trình di cư, cụ thể như: Tình hình phát triển kinh tế, ổn định chính trị, chất lượng an sinh xã hội trong nước; tình hình chiến tranh, xung đột, dịch bệnh, thiên tai trên quy mô toàn cầu đe dọa sự an toàn, khả năng tiếp cận các nhu cầu cơ bản của con người; khả năng tiếp cận thị thực thuận lợi,…
Ngoài các đóng góp lớn về mặt kinh tế, lao động đối với bản thân người di cư, các quốc gia gốc và quốc gia tiếp nhận di cư, không thể phủ nhận rằng hoạt động di cư quốc tế đã và đang đặt ra nhiều thách thức yêu cầu giải pháp chung từ các quốc gia, vùng lãnh thổ trên thế giới, trong đó nổi cộm là vấn đề di cư trái phép và tội phạm mua bán người.
Ngày 19/12/2018, Thỏa thuận toàn cầu về Di cư hợp pháp, an toàn và trật tự (Thỏa thuận GCM) đã được thông qua tại kỳ họp khóa 73 của Đại hội đồng Liên hợp quốc. Đây là thỏa thuận liên chính phủ đầu tiên về di cư hướng tới tăng cường quản trị di dân toàn cầu nhằm ứng phó với những thách thức của di cư và thúc đẩy sự đóng góp của người di cư đối với phát triển bền vững, qua đó thực hiện hóa mục tiêu “không ai bị bỏ lại phía sau” được nêu tại Chương trình nghị sự 2030 của Liên hợp quốc vì sự phát triển bền vững. Việt Nam đã thông qua Thỏa thuận GCM vào tháng 12/2018, trong đó Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 402/QĐ-TTg ngày 20/3/2020 kèm theo Kế hoạch triển khai dựa trên pháp luật và điều kiện của Việt Nam (Quyết định số 402).
Với những nỗ lực trong việc hoàn thiện chính sách, pháp luật hướng tới mục tiêu quản lý chặt chẽ, hiệu quả hoạt động di cư, phát huy những mặt tích cực và giảm thiểu thách thức trong quá trình di cư, Việt Nam đã phối hợp với Tổ chức di cư quốc tế triển khai Dự án “Hỗ trợ chính sách và chương trình dựa trên bằng chứng trong bối cảnh di cư xuyên biên giới ở Việt Nam”, xây dựng và hoàn thiện Hồ sơ Di cư Việt Nam năm 2023, trong đó đánh giá các dòng di cư của công dân Việt Nam ra nước ngoài và dòng di cư của người nước ngoài vào Việt Nam trong giai đoạn 2017-2023. Hồ sơ đã được công bố tại Hà Nội vào ngày 29/10/2024 và thành phố Hồ Chí Minh ngày 01/11/2024.
Trên cơ sở nội dung Kế hoạch tại Quyết định số 402, Ủy ban nhân dân thành phố Hải Phòng đã xây dựng và ban hành Kế hoạch triển khai số 156/KH-UBND ngày 10/6/2020 trong đó giao nhiệm vụ cụ thể cho các sở, ngành, địa phương của thành phố.
Trong những năm qua, thành phố đã tăng cường công tác tuyên truyền dưới nhiều hình thức đa dạng (tin bài, ảnh, phóng sự, chương trình truyền hình, phát thanh, hội thảo tại các trường học,…) nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng, đặc biệt là các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương (phụ nữ, trẻ vị thành niên, người có hoàn cảnh khó khăn) về hoạt động di cư hợp pháp, an toàn, phòng chống di cư qua các kênh không chính thức và hành vi, thủ đoạn của tội phạm mua bán người; đồng thời thực hiện nghiêm công tác quản lý công dân thành phố di cư ra nước ngoài và người nước ngoài tại đia phương nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn các hành vi di cư trái phép, tội phạm mua bán người xuyên quốc gia, hỗ trợ nạn nhân của tội phạm mua bán người, phụ nữ kết hôn nước ngoài hồi hương và tái hòa nhập cộng đồng.
Công tác giám sát, quản lý hoạt động của các doanh nghiệp lữ hành, công ty tư vấn du học, xuất khẩu lao động được thực hiện thường xuyên, trong đó, chưa phát hiện trường hợp người Hải Phòng ở nước ngoài về địa phương tuyển, đưa người ra nước ngoài học tập, lao động, cư trú ở nước ngoài trái phép cũng như các hành vi đưa người di cư trái phép ra nước ngoài cũng như trốn ở lại nước ngoài trái phép ẩn dưới danh nghĩa du học, du lịch. Qua rà soát việc chấp hành quy định pháp luật về cư trú của người nước ngoài tại toàn bộ các địa bàn dân cư, Công an thành phố xử lý vi phạm hành chính đối với gần 400 người nước ngoài vi phạm quy định về tạm trú, cư trú, xuất, nhập cảnh; trục xuất hơn 100 trường hợp người Trung Quốc nhập cảnh, lao động trái phép và có hoạt động nghi vấn, sử dụng công nghệ cao tổ chức lừa đảo chiếm đoạt tài sản; phối hợp xác minh khoảng 30 trường hợp nghi vấn có vi phạm pháp luật về xuất, nhập cảnh (giả mạo thông tin hồ sơ cấp hộ chiếu, bị nước ngoài trục xuất, cư trú trái phép). Bên cạnh đó, công tác quản lý xuất nhập cảnh tại các khu vực biên giới biển, cửa khẩu cảng được triển khai hiệu quả trên cơ sở ứng dụng phần mềm điện tử. Trước hoạt động lừa đảo trên không gian mạng ngày một gia tăng, thành phố chỉ đạo tăng cường công tác rà soát nhằm phát hiện việc lợi dụng các dịch vụ thông tin, mạng Internet để kết nối, làm quen, lừa bán phụ nữ, trẻ em hoặc môi giới di cư bất hợp pháp.
Đối với số người bị nước ngoài trục xuất về địa phương, số người Hải Phòng xuất cảnh trái phép ra nước ngoài nay quay trở về, Công an các đơn vị đã phối hợp với chính quyền, địa phương yêu cầu cam kết không tiếp tục xuất cảnh lao động, cư trú bất hợp pháp tại nước ngoài, lập biên bản và có biện pháp răn đe, giáo dục, yêu cầu trước khi rời khỏi địa phương phải thông báo địa điểm, số điện thoại liên lạc, giao Công an xã, phường quản lý; đối với số người không có mặt tại địa phương yêu cầu gia đình cam kết gọi người thân về Việt Nam, có thời gian cụ thể, giao công an cơ sở theo dõi, đôn đốc gia đình thực hiện cam kết.
Công tác bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng cho công dân Hải Phòng tại các quốc gia, vùng lãnh thổ luôn được Sở Ngoại vụ chú trọng triển khai với sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng của thành phố, Cục Lãnh sự (Bộ Ngoại giao) và các Cơ quan đại diện ngoại giao Việt Nam ở nước ngoài. Tính tới thời điểm hiện tại, thành phố đã phối hợp giải quyết 21 vụ việc liên quan công dân của thành phố ở nước ngoài trong đó: 04 đề nghị phối hợp xác minh thông tin công dân Hải Phòng phục vụ công tác điều tra; 05 trường hợp bị tử vong tại Trung Quốc, Ả rập, Yemen; 12 vụ việc/29 trường hợp vi phạm pháp luật, trong đó có 05 vụ nhập cảnh trái phép, cụ thể: 01 vụ (1 người) nhập cảnh trái phép vào Trung Quốc và 05 vụ (16 người) bị đưa sang Campuchia làm việc tại các “trung tâm lừa đảo trực tuyến”.
Hiện nay, hoạt động lôi kéo công dân thông qua chiêu bài “tìm việc làm trên mạng”, “việc nhẹ lương cao” vẫn là miếng mồi béo bở để các cá nhân, tổ chức chèo kéo công dân trở thành nạn nhân của tội phạm buôn người. Các cá nhân nhẹ dạ cả tin, thiếu hiểu biết sẽ bị dụ dỗ sang các quốc gia gần biên giới Việt Nam và được tổ chức xuất cảnh mà không cần chứng minh tài chính, bằng cấp, thủ tục nhanh gọn, sau khi nhập cảnh sẽ được giám sát trong các khu biệt lập, cắt liên lạc với gia đình, người thân, tịch thu giấy tờ tùy thân, bị ép ký hợp đồng làm động, cưỡng bức làm việc và phải đền bù khoản tiền lớn (thường ngoài khả năng chi trả của công dân) nếu muốn nghỉ việc. Trong năm 2024, Sở Ngoại vụ đã phối hợp với Đại sứ quán Việt Nam tại Campuchia, Bộ Chỉ huy Bộ đội Biên phòng cửa khẩu Mộc Bài (Tây Ninh), cửa khẩu hỗ trợ bàn giao 16 công dân Hải Phòng được cơ quan chức năng của Campuchia giải cứu.
Trong công tác hợp tác quốc tế về các lĩnh vực liên quan đến di cư, thành phố thực hiện hiện nghiêm túc các Hiệp định hợp tác giữa Việt Nam với các nước như Anh, Hàn Quốc, Campuchia, Trung Quốc, Úc,… về phòng, chống mua bán người và bảo vệ nạn nhân bị mua bán; hỗ trợ các tổ chức quốc tế, phi chính phủ nước ngoài triển khai 03 dự án liên quan đến di cư, góp phần nâng cao cơ hội, kỹ năng tìm kiếm việc làm an toàn cho người lao động có nguy cơ cao về mua bán người; trang bị kiến thức cho phụ nữ có nguyện vọng kết hôn với người nước ngoài và phụ nữ di cư hồi hương.
Có thể thấy rằng, công tác triển khai Thỏa thuận GCM nói chung và quản lý hoạt động di cư quốc tế nói riêng trên địa bàn thành phố đã được thực hiện nghiêm túc, đồng bộ với sự quan tâm, chỉ đạo của Ủy ban nhân dân thành phố, sự chủ động triển khai của các cơ quan, đơn vị trên địa bàn thành phố, song song với đó là nhận thức cộng đồng về vấn đề di cư an toàn ngày càng được nâng cao thông qua các hoạt động giáo dục, tuyên truyền của thành phố và trung ương. Tuy nhiên, để có thể bảo đảm phòng ngừa, ngăn chặn, đấu tranh có hiệu quả với hành vi di cư bất hợp pháp và tội phạm mua bán người, bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng cho công dân thành phố trong quá trình di cư, các cơ quan chức năng của thành phố cần đẩy mạnh triển khai các giải pháp toàn diện, đồng bộ trên cơ sở tham vấn các Bộ, ngành trung ương liên quan, từ khâu tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng, đặc biệt các nhóm đối tượng dễ bị tổn thương (phụ nữ, thanh thiếu niên) về thủ đoạn tinh vi, địa bàn mới, phổ biến trong hoạt động mua, bán người tại các địa bàn; giám sát, nâng cao hiệu lực thực thi pháp luật gắn với công tác xử lý các hành vi vi phạm với các chế tài đủ mạnh, đủ sức răn đe, phòng ngừa; tăng cường công tác hợp tác quốc tế, tích cực nghiên cứu giải pháp khắc phục các hạn chế đã được nhận diện trong hoạt động dẫn độ, xử lý tội phạm mua, bán người xuyên quốc gia. Bên cạnh đó, mỗi cá nhân cần chủ động nâng cao nhận thức, trang bị kiến thức để không vô tình trở thành nạn nhân của hành vi di cư trái pháp luật và tội phạm mua bán người.