Việt Nam sở hữu vùng đặc quyền kinh tế rộng lớn trên 1 triệu km² với nguồn lợi hải sản phong phú, tạo sinh kế cho hàng triệu người dân. Tuy nhiên, trước năm 2017, hoạt động khai thác mang tính truyền thống và hạ tầng quản lý chưa đồng bộ đã dẫn đến việc Ủy ban Châu Âu (EC) cảnh báo "Thẻ vàng" đối với ngành thủy sản Việt Nam vào ngày 23/10/2017. Kể từ đó, cả hệ thống chính trị đã vào cuộc quyết liệt để thực hiện 04 nhóm khuyến nghị của EC: hoàn thiện thể chế, hệ thống kiểm soát tàu cá, truy xuất nguồn gốc và thực thi pháp luật.
- Hoàn thiện thể chế: Nền tảng pháp lý vững chắc
Một trong những thành tựu nổi bật nhất là việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đủ mạnh và mang tính răn đe. Sau Luật Thủy sản 2017, Việt Nam đã có bước tiến lớn khi Quốc hội thông qua Luật số 146/2025/QH15 vào ngày 11/12/2025, sửa đổi 15 luật trong đó có Luật Thủy sản để đảm bảo tính linh hoạt trong quản lý.
Bên cạnh đó, các nghị định mới như Nghị định số 41/2026/NĐ-CP (thay thế Nghị định 26/2019) và Nghị định số 301/2025/NĐ-CP về xử phạt hành chính đã cụ thể hóa trách nhiệm của cả chủ tàu và thuyền trưởng, tăng mức phạt tiền lên tới 1 tỷ đồng với cá nhân và 2 tỷ đồng với tổ chức. Đặc biệt, Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 04/2024/NĐ-HĐTP để xử lý hình sự các hành vi nghiêm trọng như đưa tàu đi khai thác trái phép ở vùng biển nước ngoài hoặc tháo gửi thiết bị VMS.
- Quản lý đội tàu và Giám sát hành trình (MCS)
Công tác quản lý đội tàu đã đi vào nề nếp nhờ ứng dụng công nghệ số. Tính đến ngày 31/12/2025, Việt Nam đã đăng ký và cập nhật thông tin của 79.156 tàu cá có chiều dài từ 6 mét trở lên vào cơ sở dữ liệu quốc gia VNFishbase. Đáng chú ý, số lượng tàu cá đã giảm 24,3% so với năm 2015, cho thấy chính sách cắt giảm đội tàu để bảo vệ nguồn lợi đang phát huy hiệu quả.
Về giám sát hành trình (VMS), tính đến cuối năm 2025, đã có 27.782 tàu cá từ 15 mét trở lên lắp đặt VMS, đạt tỷ lệ 99,46%. Những tàu chưa lắp đặt hoặc chưa có giấy phép đều bị lập danh sách, giao chính quyền cơ sở quản lý chặt chẽ và không cho phép hoạt động. Quy định mới cũng siết chặt việc vận hành VMS 24/7 và yêu cầu báo cáo vị trí 6 giờ/lần nếu thiết bị gặp sự cố trên biển.
- Truy xuất nguồn gốc: Minh bạch từ biển đến bàn ăn
Việt Nam đã triển khai đồng bộ hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử (eCDT) trên toàn quốc. Hệ thống này giúp quản lý toàn trình từ khi tàu rời cảng đến khi cập cảng bốc dỡ sản phẩm. Năm 2025, ghi nhận 154.657 lượt tàu cập cảng qua hệ thống eCDT, tăng 132% so với năm 2024. Toàn quốc hiện có 86 cảng cá đang hoạt động, trong đó 72 cảng được chỉ định cho tàu vùng khơi cập cảng bốc dỡ sản phẩm.
Đối với thủy sản nhập khẩu, Việt Nam thực hiện nghiêm túc Hiệp định Biện pháp Quốc gia có cảng (PSMA). Đã có 14 cảng biển được chỉ định để tàu nước ngoài cập cảng kiểm soát. Năm 2025, lực lượng chức năng đã kiểm tra 22 lượt tàu nước ngoài và thẩm định 290 hồ sơ nhập khẩu bằng container với tổng khối lượng hàng chục nghìn tấn. Từ sau đợt thanh tra lần thứ 4 của EC (10/2023), chưa phát hiện dấu hiệu vi phạm nào đối với các lô hàng xuất khẩu sang EU.
- Thực thi pháp luật và Xử lý vi phạm: Không có ngoại lệ
Công tác xử lý vi phạm đã được thực hiện triệt để và nghiêm minh hơn. Số lượng tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài bị bắt giữ đã giảm rõ rệt từ 235 tàu (năm 2017) xuống còn 20 tàu (năm 2025). Việt Nam đã chấm dứt hoàn toàn tình trạng tàu cá vi phạm tại các quốc đảo Thái Bình Dương.
Các trường hợp mất kết nối VMS hoặc vượt ranh giới đều được xác minh và xử phạt nặng. Năm 2025, đã xử phạt hàng trăm vụ vi phạm mất kết nối với số tiền lên tới hàng chục tỷ đồng. Đặc biệt, nhiều vụ án hình sự đã được xét xử với mức án nghiêm khắc, như thuyền trưởng tàu BV-4417-TS và BV-1182-TS bị phạt từ 7 năm đến hơn 7 năm tù.
Đối với các sai phạm liên quan đến xác nhận nguồn gốc (SC/CC), Việt Nam đã xử lý quyết liệt các công ty vi phạm như Công ty T&H Nha Trang và Thịnh Hưng. Các công ty này đã bị xóa tên khỏi danh sách xuất khẩu vào EU, đồng thời nhiều cán bộ cảng cá liên quan cũng bị kỷ luật hoặc truy tố hình sự.
- Hướng tới tương lai: Nghề cá xanh và có trách nhiệm
Việt Nam cam kết tiếp tục giải quyết dứt điểm các tồn tại để phát triển ngành thủy sản bền vững. Lộ trình tiếp theo tập trung vào:
- Điện tử hóa hoàn toàn: Bắt buộc áp dụng Nhật ký điện tử (eLogbook) cho tàu từ 24m từ ngày 01/7/2026 và cho tàu từ 15m từ ngày 01/9/2026.
- Hiện đại hóa hạ tầng: Đầu tư 11 cảng cá trọng điểm từ nguồn vốn Trung ương giai đoạn 2025-2030.
- Bảo tồn nguồn lợi: Thành lập các khu bảo tồn biển, khu bảo vệ nguồn lợi và tạo sinh kế thay thế cho ngư dân thông qua nuôi trồng thủy sản, đặc biệt là nuôi biển.
- Hợp tác quốc tế: Duy trì và mở rộng cơ chế hợp tác nghề cá với các nước láng giềng như Thái Lan, Malaysia, Indonesia để ngăn chặn khai thác IUU hiệu quả.
Với sự hỗ trợ và tư vấn từ EC, hệ thống quản lý nghề cá của Việt Nam đã được hoàn thiện, phù hợp với thực tiễn và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Việc gỡ cảnh báo "Thẻ vàng" không chỉ là mục tiêu trước mắt mà còn là cơ hội để Việt Nam khẳng định uy tín và sức cạnh tranh của sản phẩm thủy sản trên trường quốc tế, góp phần xây dựng nền kinh tế biển xanh bền vững.