Trong nỗ lực cao điểm nhằm khẳng định cam kết của Việt Nam đối với các tiêu chuẩn quốc tế về khai thác hải sản, ngày 05/01/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã chính thức gửi báo cáo toàn diện tới Tổng vụ các vấn đề về Biển và Hải sản của Ủy ban châu Âu (DG-MARE). Bản báo cáo không chỉ tổng kết những con số ấn tượng về kết quả chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) mà còn mở ra tầm nhìn về một ngành thủy sản phát triển bền vững, có trách nhiệm và minh bạch.
- Từ thách thức lịch sử đến quyết tâm chính trị cao nhất
Việt Nam sở hữu vùng đặc quyền kinh tế rộng lớn trên 01 triệu km2 với trữ lượng hải sản phong phú, hơn 2.000 loài cá và tạo sinh kế cho hàng triệu người. Tuy nhiên, trước năm 2017, hoạt động khai thác mang nặng tính truyền thống, nhỏ lẻ và hạ tầng quản lý chưa tương xứng đã dẫn đến việc Ủy ban châu Âu (EC) cảnh báo "thẻ vàng" vào ngày 23/10/2017.
Kể từ thời điểm đó, cuộc chiến chống khai thác IUU không còn là nhiệm vụ riêng lẻ của ngành thủy sản mà đã trở thành "mệnh lệnh chính trị" của cả hệ thống. Đảng Cộng sản Việt Nam xác định đây là cơ hội để chấn chỉnh, hiện đại hóa và chuyển đổi chiến lược kinh tế biển xanh. Thường trực Ban Bí thư và Ban Bí thư đã ban hành các văn bản chỉ đạo quan trọng như Chỉ thị số 32-CT/TW ngày 10/4/2024 để huy động toàn xã hội vào cuộc. Chính phủ cũng thiết lập Ban chỉ đạo quốc gia về IUU do một Phó Thủ tướng trực tiếp điều hành, đảm bảo sự xuyên suốt từ Trung ương đến từng cảng cá địa phương.
- Đột phá về thể chế: Hệ thống pháp luật "đủ mạnh và đủ răn đe"
Một trong những thành tựu nổi bật nhất là việc hoàn thiện khung khổ pháp lý tiệm cận hoàn toàn với các khuyến nghị của EC. Việt Nam đã không ngừng cải cách, từ Luật Thủy sản năm 2017 đến các văn bản sửa đổi mới nhất có hiệu lực từ ngày 01/01/2026.
- Luật số 146/2025/QH15: Đã điều chỉnh 15 luật liên quan, tăng tính linh hoạt cho Chính phủ và Bộ trưởng trong việc xử lý nhanh các tình huống IUU.
- Nghị định số 301/2025/NĐ-CP: Quy định rõ đối tượng bị xử phạt bao gồm cả chủ tàu và thuyền trưởng, đồng thời tăng mạnh mức tiền phạt để ngăn chặn vi phạm từ gốc.
- Xử lý hình sự: Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao đã ban hành Nghị quyết số 04/2024/NĐ-HĐTP, cho phép xử lý hình sự các hành vi nghiêm trọng như tháo thiết bị giám sát hành trình (VMS) hay đưa tàu cá ra vùng biển nước ngoài trái phép.
Đặc biệt, hệ thống pháp luật mới cho phép xử phạt vắng mặt đối với những trường hợp cố tình trốn tránh hoặc tàu không về bờ, đảm bảo mọi hành vi vi phạm đều phải bị xử lý nghiêm minh.
- Quản lý đội tàu và Giám sát hành trình (MCS): Số hóa toàn diện
Việc quản lý đội tàu đã có bước tiến nhảy vọt nhờ ứng dụng công nghệ số. Việt Nam đã xây dựng cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia (VNFishbase) kết nối trực tiếp với cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư (VNeID).
- Cắt giảm đội tàu: Kết quả thực hiện chính sách này rất tích cực. Từ con số hơn 104.542 tàu năm 2015, đến cuối năm 2025 chỉ còn 79.156 tàu (giảm 24,3%). Việt Nam cam kết tiếp tục chính sách không cấp phép đóng mới và cắt giảm thêm tàu cá để bảo vệ nguồn lợi biển.
- Lắp đặt VMS: Tính đến ngày 31/12/2025, đã có 99,46% tàu cá từ 15 mét trở lên lắp đặt thiết bị giám sát hành trình (27.782 tàu). Những tàu chưa lắp đặt hoặc chưa có giấy phép đều bị lập danh sách đen và quản lý chặt chẽ tại bờ.
- Kiểm soát ra vào cảng: Hệ thống eCDT (truy xuất nguồn gốc điện tử) đã được triển khai đồng bộ, giúp minh bạch hóa 100% lộ trình của tàu cá từ khi rời cảng đến khi cập cảng.
- Truy xuất nguồn gốc: Đảm bảo tính minh bạch từ "biển cả đến bàn ăn"
Hệ thống cảng cá của Việt Nam đã được quy hoạch và nâng cấp mạnh mẽ. Hiện có 86 cảng cá đang hoạt động, trong đó 51 cảng đủ điều kiện xác nhận nguồn gốc thủy sản khai thác.
Sự bùng nổ của hệ thống eCDT trong năm 2025 là minh chứng cho sự chuyển đổi số thành công: lượt tàu rời cảng trên hệ thống tăng 104,41%, lượt tàu cập cảng tăng 132,13% so với năm 2024. Không chỉ kiểm soát trong nước, Việt Nam còn thực hiện nghiêm túc Hiệp định về Biện pháp quốc gia có cảng (PSMA). Năm 2025, Việt Nam đã kiểm tra 22 lượt tàu nước ngoài cập cảng và thẩm định 290 hồ sơ nhập khẩu bằng container với khối lượng hơn 19.000 tấn, đảm bảo không có sản phẩm IUU nào xâm nhập vào chuỗi cung ứng.
- Thực thi pháp luật: Chấm dứt tình trạng dung túng
Việt Nam đã chứng minh bằng hành động rằng "không có vùng cấm" trong xử lý vi phạm IUU.
- Vi phạm vùng biển nước ngoài: Đây là vấn đề được tập trung xử lý quyết liệt nhất. Số lượng tàu bị nước ngoài bắt giữ đã giảm từ 235 tàu (năm 2017) xuống còn 20 tàu (năm 2025). Trong số 78 tàu bị bắt giữ trong hai năm 2024-2025, Việt Nam đã xử phạt hành chính 44 tàu với tổng số tiền hơn 40 tỷ đồng và xử lý hình sự 13 tàu.
- Xử lý mất kết nối VMS: Hệ thống giám sát đã giúp phát hiện và xử lý nghiêm các trường hợp ngắt kết nối trên 6 giờ hoặc trên 10 ngày. Riêng năm 2025, số tiền xử phạt vi phạm VMS lên tới hàng chục tỷ đồng.
- Vụ án điển hình về cá cờ kiếm: Để làm sạch ngành thủy sản, Việt Nam đã khởi tố vụ án "Làm giả tài liệu" và "Lừa dối khách hàng" liên quan đến Công ty TNHH T&H Nha Trang và Công ty TNHH Thịnh Hưng. Hai doanh nghiệp này đã bị xóa tên khỏi danh sách xuất khẩu sang thị trường EU. Các cán bộ cảng cá liên quan cũng đã bị kỷ luật, đuổi việc hoặc nhận án tù từ 2 đến 3 năm.
- Hướng tới tương lai: Phát triển bền vững và có trách nhiệm
Nhìn về phía trước, Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc gỡ "thẻ vàng" mà còn hướng tới sự bền vững lâu dài.
- Hạ tầng: Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt đầu tư nâng cấp 11 cảng cá trọng điểm từ nguồn vốn Trung ương giai đoạn 2025-2030.
- Sinh kế thay thế: Tập trung phát triển nuôi trồng thủy sản trên biển và các ngành nghề phi khai thác để tạo sinh kế cho ngư dân khi cắt giảm đội tàu theo lộ trình.
- Bảo tồn: Đẩy mạnh thành lập các khu bảo tồn biển và khu vực cấm khai thác có thời hạn để tái tạo nguồn lợi.
- Hợp tác quốc tế: Việt Nam cam kết duy trì cơ chế đối thoại, chia sẻ thông tin với các nước trong khu vực và quốc tế như Thái Lan, Malaysia, Indonesia và đặc biệt là kết nối liên thông hệ thống eCDT với hệ thống CATCH của EU từ ngày 01/01/2026.
Bằng sự cầu thị và nỗ lực không mệt mỏi của toàn bộ hệ thống chính trị, Việt Nam đã cơ bản giải quyết các khuyến nghị của EC. Gỡ cảnh báo "thẻ vàng" không chỉ là mục tiêu kinh tế mà còn là niềm tự hào và uy tín quốc gia của Việt Nam trên trường quốc tế. Bộ Nông nghiệp và Môi trường Việt Nam đề nghị DG-MARE đánh giá tích cực và cử đoàn thanh tra lần thứ 5 sang Việt Nam để ghi nhận những chuyển biến mang tính cách mạng này.