Tính đến tháng 11/2020, Dự án Bảo Tồn Voọc Cát Bà do Vườn Quốc gia Cát Bà phối hợp thực hiện đã hoạt động được 20 năm. Trong 20 năm bảo tồn và phát triển đàn Voọc, hàng loạt các biện pháp và cách làm phù hợp được đưa ra nhằm bảo tồn và tăng dần số cá thể voọc ở Cát Bà. Dự án đã đảm bảo được các mục tiêu duy trì và nâng cao hiệu quả bảo tồn loài Voọc Cát Bà, nâng cao nhận thức và năng lực bảo tồn, bảo vệ rừng và động vật hoang dã, cụ thể là:
Dự án Bảo Tồn Voọc Cát Bà (Dự án) do Vườn thú Muenster và Hội động vật về Bảo tồn Loài và quần thể (ZGAP) của Cộng hòa liên bang Đức tài trợ trực tiếp triển khai tại Vườn Quốc gia Cát Bà thông qua Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn từ năm 2000 đến năm 2018. Trong giai đoạn 2019 - 2023, một tổ chức phi chính phủ của Đức - Zoo Leipzig GmbH (được Cục Ngoại vụ, Bộ Ngoại giao cấp Giấy Đăng ký hoạt động tại Ninh Bình và Hải Phòng, hoạt động trong lĩnh vực: bảo tồn các loại động vật hoang dã) tiếp tục tài trợ kinh phí trên sáu trăm mười nghìn USD và được Ủy ban nhân dân thành phố phê duyệt triển khai tại Vườn Quốc gia Cát Bà (Quyết định số 712/QĐ-UBND ngày 03/4/2019).
Vườn Quốc gia Cát Bà là khu rừng đặc dụng của Việt Nam, đồng thời là vùng phân bố nhiều dạng sinh cảnh tự nhiên rộng lớn như các rạn san hô, các bãi cỏ biển, rừng ngập mặn và rừng trên núi đá, là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao nhất cả nước, là nơi tập trung nhiều loài quý hiếm như Voọc Cát Bà, sơn dương, rái cá, báo, mèo rừng, cầy hương, sóc đen. Đặc biệt, Voọc Cát Bà nằm trong danh sách các loài động vật có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất và được ghi vào Sách Đỏ thế giới. Chúng được xem là biểu tượng của Vườn Quốc gia Cát Bà nói chung và Khu dự trữ sinh quyển quần đảo Cát Bà nói riêng.
Đảo Cát Bà có diện tích bề mặt 140 km2, là đảo lớn nhất thuộc Quần đảo Cát Bà, huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng (quần đảo Cát Bà gồm 367 đảo), nằm ngoài khơi thành phố Hải Phòng và tỉnh Quảng Ninh, cách trung tâm thành phố Hải Phòng khoảng 30 km, cách thành phố Hạ Long khoảng 25 km. Ngày 19/12/ 2004, quần đảo Cát Bà được Tổ chức Văn hoá Khoa học Giáo dục của Liên Hợp Quốc (UNESCO) công nhận là “Khu dự trữ sinh quyển thế giới”.
(Hình ảnh 09 cá thể Voọc tại Vườn Quốc gia Cát Bà đại diện 12% quần thể loài Voọc của thế giới)
Sự ra đời của Dự án Bảo tồn Voọc Cát Bà
Quý hiếm là thế nhưng Voọc Cát Bà đang gặp nhiều mối nguy hiểm bởi công tác bảo tồn và phát triển đàn Voọc gặp nhiều khó khăn do địa hình hiểm trở, ý thức bảo vệ của người dân địa phương cũng như khách du lịch chưa cao. Nạn săn bắt trộm trái phép, nạn phá rừng để trồng trọt và các hoạt động khai thác tài nguyên rừng, khai thác du lịch ảnh hưởng tới môi trường sinh sống của chúng. Vì vậy, loài này được sự quan tâm đặc biệt của các nhà khoa học, các tổ chức phi chính phủ trên thế giới.
(Hoạt động dự án bảo tồn Voọc Cát Bà)
Mục đích và các hoạt động chính của dự án
- Bảo tồn và ngăn chặn nguy cơ tuyệt chủng cho loài Voọc Cát Bà và bảo tồn đa dạng sinh học trên Quần đảo Cát Bà;
- Giám sát chặt chẽ các nhóm Voọc Cát Bà, giám sát chặt chẽ các tác động đến Voọc Cát Bà để đảm bảo sự tăng trưởng và tránh nguy cơ tuyệt chủng cho loài này; Bảo vệ vùng sống của toàn bộ quần thể Voọc Cát Bà, hực hiện các nhiệm vụ hỗ trợ lực lượng kiểm lâm của Vườn Quốc gia Cát Bà thực hiện các nhiệm vụ tuần tra, kiểm soát, bảo vệ, bảo tồn loài Voọc Cát Bà và các giá trị đa dạng sinh học ở Vườn Quốc gia Cát Bà;
- Thành lập, điều phối, hỗ trợ tài chính cho các nhóm người dân cộng đồng ở địa phương để thực hiện các hoạt động bảo vệ loài Voọc Cát Bà và bảo vệ rừng và đa dạng sinh;
- Nâng cao nhận thức cho cộng đồng địa phương, học sinh, sinh viên và các nhóm đến tham quan vườn và Đảo Cát Bà về các giá trị đa dạng sinh học của Vườn Quốc gia Cát Bà và Quần đảo Cát Bà; góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng quốc tế và góp phần quảng bá hình ảnh của Vườn Quốc gia Cát Bà và các giá trị đa dạng sinh học của địa phương và Việt Nam ra thế giới.
- Thực hiện các dự án tái trồng rừng, góp phần giữ gìn và bảo tồn các giá trị đa dạng sinh học cho Vườn Quốc gia Cát Bà và địa phương; Thành lập và tham gia nhóm làm việc kỹ thuật về Voọc Cát Bà và nhóm làm việc kỹ thuật về linh trưởng Việt Nam;
Kết quả của Dự án Bảo Tồn Voọc Cát Bà
- Mở rộng các khu vực bảo tồn đặc biệt có loài Voọc Cát Bà sinh sống để kiểm soát được nạn săn bắt Voọc Cát Bà từ những ngày đầu thành lập và dần dần gia tăng số lượng cá thể quần thể Voọc Cát Bà từ con số khoảng 40 cá thể những năm đầu thành lập Dự án năm 2000 đến con số 71 trong thời điểm hiện, bảo vệ tốt vùng sống của toàn bộ Quần thể Voọc Cát Bà;
- Giảm thiểu các tác động có hại đến vùng sống, đảm bảo loài này có được môi trường sống tốt nhất trong hiện tại và tương lai. Thay đổi nhận thức của những người trước đây còn gây tác động vào rừng và chuyển đổi họ thành những người bảo vệ rừng tận tâm. Có hàng chục người như vậy đã và đang tham gia công tác bảo tồn, bảo vệ Voọc Cát Bà và các loài động thực vật khác trên đảo Cát Bà ngay từ thời kỳ đầu thành lập dự án cho đến ngày nay.
- Giúp số lượng lớn người dân địa phương tham gia các hoạt động bảo tồn, bảo vệ rừng, góp phần bảo tồn các giá trị đa dạng sinh học của địa phương. Sự tham gia của người dân địa phương trong các tổ Bảo vệ rừng, những nhóm người gác Voọc hay những người bạn khác là vô cùng quan trọng trong việc đảm bảo an toàn cho đời sống của loài Voọc Cát Bà.
- Những nhóm bảo tồn ở cộng đồng này cũng góp phần quan trọng trong việc thay đổi nhận thức của các cộng đồng người dân trên đảo Cát Bà về giá trị của đa dạng sinh học và tầm quan trọng của việc giữ gìn các giá trị của đa dạng sinh học đó. Hiện tại có ba tổ Bảo vệ rừng ở ba xã với 18 thành viên liên tục thực hiện các hoạt động tuần tra, bảo vệ rừng và 6 thành viên khác là những người Gác Voọc sống ở những khu vực liền kề ngay với những vùng có Voọc Cát Bà sinh sống;
- Đóng góp một phần đáng kể các nguồn lực tài chính, kiến thức, thông tin, hỗ trợ kỹ thuật để kiểm lâm Vườn Quốc gia Cát Bà thực hiện các hoạt động bảo vệ, bảo tồn các giá trị đa dạng sinh học của Vườn.
- Hỗ trợ kiểm lâm Vườn Quốc gia Cát Bà thực hiện các tuyến tuần tra tăng cường; gia tăng công tác giám sát, bảo vệ Voọc Cát Bà, giúp đề xuất và xây dựng một phần các trạm kiểm lâm ở những vị trọng yếu cho công tác bảo vệ, bảo tồn của vườn; thực hiện các cuộc tập huấn kỹ năng, kiến thức bổ sung cho công tác thực thi pháp luật của lực lượng kiểm lâm, hỗ trợ các trang thiết bị phục vụ công tác tuần tra cũng như đời sống của cán bộ kiểm lâm.
- Giúp đông đảo người dân địa phương hiểu biết về giá trị độc đáo của loài Voọc Cát Bà và các giá trị đa dạng sinh học của địa phương qua các hoạt động thuyết trình, thảo luận.
- Từ năm 2010- 2011 đến nay, dự án liên tục thực hiện chương trình giáo dục môi trường ở 7 trường THCS trên Đảo Cát Bà cho tất cả các lớp 6 và 7, bao gồm các bài giảng trên lớp và các cuộc thăm quan, vui chơi, thực hành ở Vườn Quốc gia Cát Bà và ngoài trời. Số lượng học sinh được tham gia chương trình hàng năm lên đến gần 500 em;
- Giúp quảng bá hình ảnh loài Voọc Cát Bà và các giá trị đa dạng sinh học của Quần đảo Cát Bà ra cộng đồng quốc tế; góp phần quan trọng xây dựng Chương trình hành động khẩn cấp về linh trưởng Việt Nam đến năm 2025 và tầm nhìn đến năm 2030.
Thông qua những kết quả đạt được của Dự án Bảo Tồn Voọc Cát Bà, chúng ta nhận thấy công việc bảo tồn trên đảo không chỉ bảo vệ riêng loài Voọc Cát Bà mà là bảo tồn toàn bộ sinh cảnh sống của nó, trong sinh cảnh sống đó có rất nhiều sự đa dạng sinh học về rất nhiều những loài động vật khác. Mọi người cũng phải hiểu rằng khu vực đảo Cát Bà có vườn quốc gia là khu vực có sự đa dạng sinh học rất cao, có tầm quan trọng về mặt quốc tế và đã được công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới. Được công nhận đồng nghĩa với việc công nhận một cách đặc biệt về mặt sinh thái học, môi trường và đa dạng sinh học. Vậy nên song song với việc làm công tác phát triển và làm du lịch cũng cần phải chú trọng và quan tâm đến công tác bảo tồn thiên nhiên.
Nhờ có các chiến dịch hướng vào cộng đồng, nhận thức của người dân về voọc và bảo tồn voọc dần thay đổi. Từ nạn nhân của tình trạng săn bắn bừa bãi, đến nay loài Voọc Cát Bà đã được bảo vệ, sinh sôi phát triển và trở thành biểu tượng của Khu dự trữ sinh quyển thế giới quần đảo Cát Bà./.