Ngày 16/5/2026, tại Hà Nội, Ban Chỉ đạo xây dựng hồ sơ di sản đã tổ chức Hội nghị Tổng kết công tác xây dựng Hồ sơ khoa học Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc trình UNESCO công nhận là di sản văn hóa thế giới. Sự kiện này không chỉ nhìn lại chặng đường 5 năm đầy thử thách mà còn là dịp để đúc rút những kinh nghiệm quý báu cho công tác bảo tồn và xây dựng các hồ sơ di sản tiếp theo của Việt Nam.
Đền Kiếp Bạc ở phường Trần Hưng Đạo, TP Hải Phòng là di tích nằm trong Quần thể di tích văn hóa thế giới Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn Kiếp Bạc (Nguồn: https://thuonghieuvaphapluat.vn/quan-the-yen-tu--vinh-nghiem--con-son-kiep-bac-duoc-cong-nhan-di-san-van-hoa-the-gioi-d74862.html)
Chặng đường 5 năm: Từ ý tưởng đến sự công nhận toàn cầu
Quá trình xây dựng hồ sơ di sản liên tỉnh đầu tiên của Việt Nam bắt đầu từ chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ vào tháng 6/2020 về việc bổ sung tỉnh Hải Dương (cũ) vào địa bàn nghiên cứu lập hồ sơ Quần thể di tích Yên Tử. Đến tháng 9/2020, ba địa phương gồm tỉnh Quảng Ninh, tỉnh Bắc Ninh và thành phố Hải Phòng (trên cơ sở kế thừa từ tỉnh Quảng Ninh, Bắc Giang và Hải Dương trước đây) đã ký kết biên bản thống nhất quyết tâm nộp hồ sơ cho UNESCO.
Chặng đường này được chia thành các giai đoạn then chốt:
- Giai đoạn 2020 - 2022: Đây là thời kỳ xây dựng nền móng trong bối cảnh dịch bệnh Covid-19 diễn biến phức tạp. Các địa phương đã phối hợp triển khai khảo sát, thu thập tài liệu trên địa bàn rộng lớn gồm 3 tỉnh và 6 huyện, thị xã, thành phố với địa hình đồi núi cao. Tháng 2/2021, UNESCO chính thức xác nhận đưa hồ sơ vào danh sách đề cử dự kiến.
- Giai đoạn 2023 - 2024: Tập trung hoàn thiện hồ sơ khoa học theo mẫu mới nhất của UNESCO. Sau nhiều lần điều chỉnh, tên gọi chính thức được thống nhất là: “Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc”. Hồ sơ đề cử chính thức được nộp tới Trung tâm Di sản Thế giới vào ngày 26/01/2024.
- Giai đoạn thẩm định và bảo vệ (2024 - 2025): Đây là giai đoạn kịch tính nhất với các đợt thẩm định thực địa của chuyên gia ICOMOS (tháng 8/2024) và các báo cáo bổ sung thông tin giải trình phức tạp về tính xác thực, di sản phi vật thể và mô hình quản lý.
Thành quả ngọt ngào đã đến vào lúc 18h02’ ngày 12/7/2025, tại Kỳ họp thứ 47 Ủy ban Di sản thế giới tại Paris, Quần thể di tích đã chính thức được vinh danh là Di sản thế giới thứ 9 của Việt Nam.
Chùa Côn Sơn (Nguồn: Huy Hoang/vietnamtourism.com)
Cơ chế phối hợp liên tỉnh: Mô hình mẫu cho sự liên kết vùng
Thành công của hồ sơ Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc ghi dấu ấn đậm nét về mô hình phối hợp liên tỉnh chưa từng có tiền lệ.
- Thống nhất bộ máy lãnh đạo: Việc thành lập Ban Chỉ đạo do lãnh đạo Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch làm Trưởng ban, cùng Ban Điều hành gồm Phó Chủ tịch UBND 3 tỉnh đã đảm bảo mọi quyết sách được thực hiện đồng bộ. Ban Điều hành đã tổ chức hơn 100 cuộc họp để đôn đốc tiến độ và giải quyết các vướng mắc phát sinh.
- Chia sẻ nguồn lực tài chính: Các tỉnh đã thống nhất cơ chế kinh phí rất cụ thể: Quảng Ninh chịu trách nhiệm 80%, trong khi Bắc Ninh và Hải Phòng mỗi đơn vị đóng góp 10% kinh phí xây dựng và bảo vệ hồ sơ.
- Phối hợp quản lý: Một Quy chế phối hợp (số 08/QCPH-UBND) đã được ký kết ngày 30/7/2024 nhằm quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản một cách nhất quán trên toàn bộ ranh giới liên tỉnh.
Bài học và kinh nghiệm quý báu rút ra
Từ thực tế triển khai, hội nghị tổng kết đã đúc rút được những bài học quan trọng để áp dụng cho các hồ sơ di sản trong tương lai:
Thứ nhất: Lựa chọn tiêu chí và giá trị nổi bật toàn cầu (OUV) một cách khoa học. Ban đầu, hồ sơ dự kiến chọn 4 tiêu chí, nhưng sau quá trình nghiên cứu và tham vấn chuyên gia, số tiêu chí được rút gọn còn 3 (iii, v và vi) để tập trung làm bật lên câu chuyện về Phật giáo Trúc Lâm và sự tương tác giữa con người với cảnh quan thiên nhiên. Đặc biệt, việc mạnh dạn rút gọn từ 20 cụm di tích xuống còn 12 cụm tiêu biểu nhất theo khuyến nghị của chuyên gia đã giúp hồ sơ trở nên cô đọng, thuyết phục và đáp ứng các yêu cầu khắt khe về tính đầy đủ.
Thứ hai: Trọng dụng sức mạnh trí tuệ của các chuyên gia trong và ngoài nước. Hồ sơ là kết tinh nghiên cứu của Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia, các viện nghiên cứu hàng đầu cùng sự tư vấn trực tiếp từ các chuyên gia quốc tế. Việc mời chuyên gia quốc tế khảo sát thực địa và góp ý trực tiếp đã giúp hồ sơ tiệm cận gần nhất với các chuẩn mực của UNESCO ngay từ khâu dự thảo.
Thứ ba: Chủ động trong công tác vận động và ngoại giao văn hóa. Đây là bài học kinh nghiệm rất đắt giá. Việt Nam đã triển khai chiến dịch vận động ở nhiều cấp độ từ cấp ngoại giao đoàn đến cấp cao. Với cấp chuyên gia: Tổ chức các đợt đối thoại trực tiếp và trực tuyến với ICOMOS tại Paris để giải trình các vấn đề kỹ thuật phức tạp; Ở cấp ngoại giao đoàn: Chương trình “Ngày tìm hiểu về Việt Nam năm 2025” đã mời ngoại giao đoàn các nước đến thăm di sản, tạo sự ủng hộ ủng hộ ngay tại Việt Nam.
Thứ tư: Gắn kết di sản với cộng đồng và sự phát triển bền vững. Hồ sơ đã chứng minh được sự tham gia tích cực của cộng đồng, từ các tăng ni, thủ từ tại di tích đến người dân địa phương. Sức sống của di sản được minh chứng qua số lượng khách tham quan tăng trưởng mạnh mẽ ngay sau khi được ghi danh. Trong 4 tháng đầu năm 2026, lượng khách tại Yên Tử (Quảng Ninh) tăng 122,6%, tại di tích Bạch Đằng tăng 141%, và tại Côn Sơn - Kiếp Bạc (Hải Phòng) tăng 18% so với cùng kỳ năm trước.
Nhiệm vụ trong kỷ nguyên mới
Dù đã được vinh danh, công việc phía trước vẫn còn rất nặng nề. Theo khuyến nghị của UNESCO, các tỉnh cần thực hiện 13 nội dung ưu tiên trước ngày 01/12/2026, bao gồm: xây dựng Kế hoạch quản lý di sản sau ghi danh; Quy chế bảo vệ theo Luật Di sản văn hóa năm 2024; và Đề án nghiên cứu tri thức truyền thống về di sản phi vật thể.
Sự thành công của Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc là minh chứng cho việc nếu có sự quyết tâm, phối hợp đồng bộ và phương pháp luận khoa học, Việt Nam hoàn toàn có thể đưa các giá trị văn hóa dân tộc tỏa sáng rực rỡ trên trường quốc tế. Bài học từ hồ sơ này chắc chắn sẽ là "kim chỉ nam" cho những di sản tiếp theo của Việt Nam trên hành trình ghi tên mình vào danh lục di sản thế giới.