Hải Phòng là một trong những đô thị lớn trên cả nước, thành phố cảng có lịch sử lâu đời và sự phát triển mạnh trong những năm gần đây, vốn hội tụ nhiều yếu tố để có được cho mình những dấu ấn, nét đẹp đô thị riêng biệt. Trong đó, có giá trị văn hóa, lịch sử và mang tính di sản nhất phải kể đến các công trình với lối kiến trúc Pháp cổ.
Kiến trúc Hải Phòng là sự pha trộn hài hòa giữa 2 nền văn hóa Á - Âu. Sự pha trộn này tạo ra cho thành phố một nét đẹp đô thị riêng biệt, vừa thanh lịch, vừa mạnh mẽ. Đến nay Hải Phòng còn giữ được nhiều khu phố với kiến trúc khá nguyên vẹn từ thời Pháp thuộc. Như ở quận Hồng Bàng, nhiều phố với những biệt thự do người Pháp xây dựng vẫn được giữ nguyên về tổng thể, tập trung các cơ quan hành chính nhà nước. Với vai trò là thành phố quan trọng bậc nhất Việt Nam dưới thời Pháp thuộc, Hải Phòng đã được người Pháp quy hoạch và phát triển đô thị, ngay từ những năm đầu của thế kỷ 20. Ngoài việc phục vụ đời sống con người trong quá trình lao động, sinh hoạt thì những nét kiến trúc in đậm dấu ấn Pháp cổ còn gắn liền với đời sống văn hóa và là những chứng nhân ghi nhận lịch sử phát triển của xã hội, của thành phố qua nhiều thời kỳ. Những năm tháng sau chiến tranh, sự phát triển đô thị của Hải Phòng là không quá nhanh và cấp tiến như ở các thành phố lớn như Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh hay Đà Nẵng (những nơi có những giai đoạn mà tốc độ xây dựng chóng mặt và trào lưu dựng cao ốc phát triển mạnh) nên Hải Phòng ngày nay vẫn giữ được nhiều nét xưa cũ. Nơi đây, dấu ấn quy hoạch, kiến trúc thuộc địa vẫn còn hiện diện khá rõ nét qua những không gian đô thị, những công trình kiến trúc Pháp kiểu cổ điển còn giữ được khá nguyên kiến trúc gốc, gợi lên những nét u hoài, thanh tao và góp phần tô điểm cho vẻ trầm lắng, yên bình và thu hút sự quan tâm, muốn tìm hiểu, khám phá của nhiều người.
Tòa Đốc lý, hiện là trụ sở UBND thành phố Hải Phòng (Ảnh: Lê Minh)
Trụ sở Uỷ ban nhân dân thành phố nơi có những tòa nhà đẹp còn gần như nguyên vẹn, trước kia là tòa Đốc lý, một trong những công trình có kiến trúc Pháp đầu tiên ở thành phố Hải Phòng. Vào năm 1872, khi Pháp đánh chiếm vùng đất Hải Phòng rồi buộc nhà Nguyễn nhượng địa 7 ha khu vực ven sông Cấm (ngày nay là khu vực từ chân cầu Lạc Long đến phố Trần Hưng Đạo), đã cho xây dựng tòa nhà một cách chắc chắn với dáng hình chữ nhật, thiết kế 2 tầng đối xứng, cửa chính nằm ở giữa, quay hướng Nam, các phòng có hành lang rộng bao quanh. Công trình được trang trí bởi các họa tiết châu Âu khá cầu kỳ, hài hòa và đẹp đẽ, được hoàn thành vào năm 1905.
Nổi tiếng nhất trong những công trình mang dấu ấn Pháp cổ tại Hải Phòng là Nhà hát thành phố, niềm tự hào của tất cả người dân nơi đây. Nhà hát thành phố Hải Phòng là một trong ba nhà hát lớn được người Pháp để lại ở Việt Nam, do kiến trúc sư Pháp thiết kế rất công phu theo nguyên mẫu nhà hát Pari, được xây dựng năm 1904, hoàn thành năm 1912 với vẻ ngoài thanh lịch, thẩm mỹ và nội thất nguy nga, tráng lệ, mang đậm phong cách châu Âu. Đây là công trình trung tâm, là điểm nhấn đô thị và thường được dùng để tổ chức các sự kiện lớn của thành phố.
Nhà hát thành phố Hải Phòng (Ảnh: Lê Minh)
Cách Nhà hát thành phố Hải Phòng không xa là Bưu điện trung tâm thành phố, được xây dựng vào năm 1905, là một trong số ít những công trình công sở hành chính ngày nay vẫn được bảo tồn gần nguyên vẹn cũng như giữ được nguyên chức năng ban đầu. Công trình này hiện vẫn thường xuyên thu hút được nhiều người dân và du khách đến để thăm quan và chụp ảnh lưu niệm. Bưu điện trung tâm thành phố mang phong cách tân cổ điển đơn giản, khai thác đặc điểm của bố cục đối xứng, thể hiện tính bề thế và hoành tráng qua các mặt chính có những hình khối vuông vức, được trang trí, nhấn nhá bởi các đường viền và những mảng tường gạch xen kẽ.
Bưu điện trung tâm thành phố (Ảnh: Đỗ Hoa)
Ngay gần Bưu điện trung tâm thành phố và tọa lạc trên một trong những con phố Tây đẹp nhất mà người Pháp xây dựng tại Hải Phòng, phố Điện Biên Phủ (tên thời Pháp là đại lộ Paul Bert), là công trình Ngân hàng Pháp – Hoa, được xây năm 1919, trên diện tích đất khoảng 1ha rất rộng rãi, yên tĩnh và rợp bóng cây cổ thụ, nay là Bảo tàng Hải Phòng. Nơi đây được nhận xét là một trong những công trình mang phong cách kiến trúc Gothic nổi tiếng bậc nhất của Châu Âu và rất phù hợp để làm nơi lưu giữ các hiện vật lịch sử, di vật khảo cổ và giới thiệu về truyền thống lịch sử - cách mạng, bản sắc văn hóa của vùng đất và con người Hải Phòng.
Bảo tàng Hải Phòng (Ảnh: Lê Minh)
Có thể nói, các công trình kiến trúc Pháp cổ đa dạng, phong phú, có giá trị cao cả về tính thẩm mỹ cũng như công năng và đặc biệt có chất lượng vượt trội với thời gian, không chỉ đã góp phần lớn trong việc tạo nên bộ mặt đô thị khang trang, đẹp đẽ, thanh lịch, mang sắc thái kiến trúc, thẩm mỹ Á - Âu pha trộn hài hòa và giàu cảm xúc của thành phố Hải Phòng ngày nay (đặc biệt trong những khu vực trung tâm) mà còn đi vào tâm khảm, đời sống của biết bao thế hệ người dân và chính quyền sở tại dưới rất nhiều những hình ảnh gần gũi, quen thuộc như công sở, nhà ở, ngân hàng, bưu điện, ga tàu, nhà hát, nhà thờ, trường học.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam chi nhánh Hải Phòng, một công trình kiến trúc Pháp cổ (Ảnh: Đỗ Hoa)
Ga Hải Phòng (Ảnh: Lê Minh)
Nhà thờ chính tòa thành phố Hải Phòng (Ảnh: Đỗ Hoa)
Nhà tám mái nằm giữa vườn hoa Kim Đồng (Ảnh: Lê Minh)
Trường PTTH Ngô Quyền, ngôi trường trung học đầu tiên của Hải Phòng do người Pháp xây dựng trong những năm đô hộ (Ảnh: Lê Minh)
Những kiến trúc Pháp cổ tại Hải Phòng thực tế đã khẳng định được giá trị của mình một cách rõ rệt qua nhiều năm tháng, trên bình diện làm đẹp đô thị cũng như phục vụ đời sống, văn hóa, kinh tế, xã hội của người dân thành phố. Các công trình vẫn hiện hữu, trong một xã hội đương đại tạo ra sự cân bằng và hài hòa. Các tầng lớp xã hội đã tiếp cận và sử dụng các công trình Pháp, qua đó có thể cảm nhận các giá trị mang tính di sản mà các công trình này mang tới cho đô thị. Hải Phòng vẫn giữ cho mình sự trầm lắng, bình yên với những dấu ấn kiến trúc cũ vẫn đang tồn tại tạo nên một nét riêng của thành phố Cảng./.